 |
| Hàng triệu giao dịch được thực hiện trên các sàn thương mại điện tử và nền tảng số. |
| Ảnh minh họa |
Mỗi ngày, hàng triệu giao dịch được thực hiện trên các sàn thương mại điện tử và nền tảng số. Chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại, người tiêu dùng có thể lựa chọn, thanh toán và nhận hàng mà không cần bước chân ra khỏi nhà. Sự tiện lợi ấy đang góp phần tạo nên một trong những lĩnh vực phát triển năng động nhất của nền kinh tế số Việt Nam.
Tuy nhiên, đằng sau tốc độ tăng trưởng ấn tượng đó là những yêu cầu ngày càng cấp thiết về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Khi hoạt động mua sắm dịch chuyển mạnh lên môi trường trực tuyến, những rủi ro như hàng giả, hàng nhái, quảng cáo sai sự thật, lộ lọt dữ liệu cá nhân hay tranh chấp trong giao dịch cũng xuất hiện với tần suất nhiều hơn và mức độ phức tạp hơn.
Trong bối cảnh đó, việc tăng cường các cơ chế bảo vệ người tiêu dùng không chỉ nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người mua hàng mà còn trở thành điều kiện quan trọng để xây dựng niềm tin, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của thương mại điện tử.
Nhận định từ các chuyên gia, thương mại điện tử đã mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn cho doanh nghiệp và mang lại nhiều lựa chọn hơn cho người tiêu dùng. Song, khác với các giao dịch truyền thống, phần lớn quyết định mua sắm trên môi trường số được hình thành từ những thông tin hiển thị trên màn hình, từ hình ảnh, video quảng cáo cho tới những đánh giá của người dùng khác.
Chính đặc điểm này khiến khoảng cách thông tin giữa người bán và người mua trở nên lớn hơn. Người tiêu dùng khó có điều kiện kiểm chứng chất lượng thực tế của sản phẩm trước khi nhận hàng, trong khi việc xác định danh tính người bán hay truy vết trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp cũng không phải lúc nào thuận lợi.
Những số liệu từ Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) cho thấy: Thương mại điện tử đang là lĩnh vực phát sinh nhiều phản ánh và khiếu nại nhất của người tiêu dùng. Các vụ việc tập trung vào tình trạng hàng hóa không đúng mô tả, chất lượng không bảo đảm, quảng cáo gây nhầm lẫn, chậm hoàn tiền, khó đổi trả hoặc rò rỉ thông tin cá nhân.
Theo ông Vũ Văn Trung, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử đang tạo ra những thách thức mới đối với việc bảo vệ người tiêu dùng. Nếu như trước đây phần lớn giao dịch diễn ra trực tiếp, người mua có thể kiểm tra sản phẩm và xác định rõ chủ thể kinh doanh, thì hiện nay nhiều giao dịch được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, nơi người tiêu dùng khó kiểm chứng thông tin hơn và cũng dễ trở thành mục tiêu của các hành vi gian lận.
Ông Vũ Văn Trung cho rằng, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở các vụ việc hàng giả hay quảng cáo sai sự thật, mà còn ở nguy cơ mất an toàn dữ liệu cá nhân và các hình thức lừa đảo công nghệ cao đang ngày càng tinh vi. Trong bối cảnh đó, nếu không có những cơ chế bảo vệ hiệu quả, người tiêu dùng sẽ luôn ở vị thế yếu hơn trong các giao dịch trực tuyến.
Thực tế từ phía người mua hàng cũng cho thấy những băn khoăn này là hoàn toàn có cơ sở. Chị Hoàng Thị Hoà nhân viên văn phòng tại Hà Nội chia sẻ, trước đây chị thường lựa chọn sản phẩm dựa trên mức giá hoặc lượng tương tác trong các phiên livestream bán hàng. Tuy nhiên, sau một số lần nhận phải sản phẩm không đúng như quảng cáo, chị đã thay đổi thói quen mua sắm và dành nhiều thời gian hơn để kiểm tra thông tin người bán, chính sách đổi trả cũng như nguồn gốc hàng hóa.
Theo chị Hoàng Thị Hoà, điều người tiêu dùng cần nhất hiện nay không phải là những chương trình khuyến mại hấp dẫn mà là cảm giác yên tâm khi giao dịch và sự bảo đảm rằng quyền lợi của mình sẽ được bảo vệ nếu xảy ra tranh chấp.
Sự gia tăng của các giao dịch trực tuyến đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách thức quản lý thương mại điện tử. Nếu như trước đây cơ quan quản lý chủ yếu xử lý vi phạm sau khi sự việc đã xảy ra thì hiện nay, cùng với sự phát triển của công nghệ, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng các cơ chế phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.
Bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho rằng: Môi trường số có đặc điểm là tính mở cao, tốc độ lan truyền nhanh và sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, từ cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ cho đến các nền tảng xuyên biên giới. Điều đó khiến công tác quản lý không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính truyền thống mà cần chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu, công nghệ và cơ chế phối hợp liên ngành.
Trong bối cảnh đó, Luật Thương mại điện tử sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 được kỳ vọng tạo ra bước chuyển đáng kể trong công tác bảo vệ người tiêu dùng. Một trong những điểm mới quan trọng là tăng cường trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử đối với hoạt động của người bán trên hệ sinh thái của mình.
Nếu như trước đây các sàn thương mại điện tử chủ yếu đóng vai trò kết nối nhưng nay trách nhiệm của nền tảng đã được mở rộng theo hướng phải xác thực thông tin người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch, phối hợp với cơ quan quản lý và chủ động xử lý các hành vi vi phạm.
Đây được xem là bước thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý, bởi thay vì để người tiêu dùng tự đi tìm công lý sau khi quyền lợi bị xâm phạm, hệ thống pháp luật đang hướng tới việc ngăn ngừa rủi ro từ sớm và phân bổ trách nhiệm hợp lý hơn giữa các chủ thể tham gia thị trường.
Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, một thị trường thương mại điện tử chỉ có thể phát triển lâu dài khi niềm tin của người tiêu dùng được duy trì. Ông Vũ Văn Trung nhận định rằng: Bảo vệ người tiêu dùng trong giai đoạn hiện nay cần được tiếp cận trên cả ba phương diện gồm hoàn thiện thể chế, ứng dụng công nghệ và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp. Trong đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo vệ người tiêu dùng, phát triển hệ thống tiếp nhận khiếu nại trực tuyến và tăng cường kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý với các nền tảng thương mại điện tử sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng.
Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều nhà bán hàng cũng cho rằng việc siết chặt các quy định về minh bạch thông tin và xác thực người bán sẽ góp phần làm lành mạnh hóa môi trường kinh doanh.
Anh Cao Trung Hiếu, chủ một gian hàng mỹ phẩm trên sàn thương mại điện tử tại Hà Nội cho biết, những đơn vị kinh doanh nghiêm túc thường chịu ảnh hưởng không nhỏ bởi tình trạng hàng hóa không rõ nguồn gốc hoặc các hình thức cạnh tranh thiếu lành mạnh. Việc tăng cường quản lý không chỉ bảo vệ người tiêu dùng mà còn giúp tạo dựng sân chơi công bằng cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính.
Theo các chuyên gia, bảo vệ người tiêu dùng trên thương mại điện tử không còn là câu chuyện riêng của cơ quan quản lý hay của từng cá nhân mua sắm trực tuyến. Đó là yêu cầu tất yếu để xây dựng một thị trường minh bạch, an toàn và có khả năng phát triển bền vững trong dài hạn.
“Khi thương mại điện tử đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế số, việc tăng cường lá chắn bảo vệ người tiêu dùng cũng chính là cách để củng cố niềm tin đối với thị trường. Hơn nữa, trong môi trường số, niềm tin luôn là nền tảng quan trọng nhất cho mọi sự phát triển”, các chuyên gia nhấn mạnh./.
