Giáo sư Trần Đăng Xuân cho biết trong nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy tại Nhật Bản, ông luôn mong muốn đưa những thành quả khoa học vào thực tiễn tại Việt Nam, đặc biệt trong nông nghiệp, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Một ví dụ là nghiên cứu ứng dụng vi khuẩn quang hợp (PSB) trong sản xuất lúa. Theo ông, kết quả thử nghiệm bước đầu tại Việt Nam và Nhật Bản cho thấy năng suất lúa có thể tăng trên 20%. Trong những điều kiện thử nghiệm nhất định, việc kết hợp PSB với 50% lượng phân bón NPK vẫn có thể duy trì năng suất tương đương khi sử dụng 100% NPK. Hướng nghiên cứu này có tiềm năng giúp nông dân giảm chi phí sản xuất, tăng thu nhập, hạn chế ô nhiễm môi trường và hướng tới nền nông nghiệp bền vững.
Để nâng cao thu nhập cho nông dân và giúp nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, Giáo sư Trần Đăng Xuân đang tập trung vào 3 hướng nghiên cứu chính. Trước hết là phát triển các giải pháp giúp cây lúa thích ứng với những điều kiện bất lợi như nhiệt độ cao, hạn hán và xâm nhập mặn. Hướng thứ hai là khai thác các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học để phát triển giải pháp bảo vệ cây trồng an toàn, thân thiện với môi trường. Ông cho biết nhóm nghiên cứu đang chuẩn bị thử nghiệm một hợp chất có nguồn gốc từ loài cây rất quen thuộc tại Việt Nam, gắn liền với tuổi thơ của nhiều người từng sinh sống ở nông thôn, miền núi. Hợp chất này từng được nghiên cứu trong lĩnh vực điều trị ung thư phổi tại Đài Loan (Trung Quốc) và cho thấy tiềm năng xua đuổi tuyến trùng gây hại cây trồng. Nếu nghiên cứu thành công, đây có thể trở thành một giải pháp sinh học có giá trị cho nông nghiệp. Hướng thứ ba tập trung vào các hợp chất sinh học quý trong cây lúa, đặc biệt là momilactone A và B, nhằm phát triển những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đồng thời khai thác khả năng kiểm soát cỏ dại tự nhiên, giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật.
 |
| Giáo sư Trần Đăng Xuân làm việc trong phòng nghiên cứu. |
| Ảnh: Bùi Hà – Pv TTXVN tại Nhật Bản |
Theo Giáo sư Trần Đăng Xuân, nông nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy sản xuất nhiều sang sản xuất thông minh, chú trọng chất lượng và tạo ra giá trị kinh tế lớn hơn trên cùng một diện tích đất. Đây là hướng đi quan trọng để nâng cao thu nhập cho nông dân và tăng sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.
Cùng với nghiên cứu ứng dụng, ông đặc biệt coi trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đến nay, Giáo sư Trần Đăng Xuân cho biết đã hướng dẫn chính hơn 70 thạc sĩ và 26 tiến sĩ tại Đại học Hiroshima, trong đó có nhiều học viên và nghiên cứu sinh Việt Nam.
Trong hợp tác đào tạo Việt Nam - Nhật Bản, ông đang thúc đẩy mô hình đào tạo tiến sĩ Satellite Campus giữa Đại học Hiroshima và các trường đại học Việt Nam. Mô hình được triển khai trước tiên với Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên trong lĩnh vực nông nghiệp và công nghệ sinh học, với khóa đầu tiên mở vào tháng 10/2024. Đồng thời, ông trao đổi với các giáo sư, giảng viên Việt Nam tại những trường đại học khác của Nhật Bản để chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng các mô hình hợp tác phù hợp.
Giáo sư Trần Đăng Xuân cho biết thêm chương trình hợp tác đào tạo nhân lực công nghệ bán dẫn bằng tiếng Anh giữa Đại học Hiroshima, Đại học Idaho của Mỹ và các đối tác Việt Nam cũng vừa bắt đầu vào tháng 10/2026. Đây là chương trình gồm 2 năm đào tạo tại Đại học Hiroshima và 2 năm tại Đại học Idaho, hướng tới lĩnh vực công nghệ chiến lược. Điều ông coi trọng hơn cả là khơi dậy tinh thần cống hiến và phát huy sức mạnh tập thể. Trong các bài giảng, những buổi gặp gỡ cộng đồng người Việt, người Nhật và bạn bè quốc tế tại Nhật Bản, cũng như các cuộc trao đổi với giới chuyên gia, ông luôn cố gắng truyền cảm hứng nghiên cứu khoa học và trách nhiệm hướng về quê hương, đất nước. Theo ông, đóng góp của một cá nhân dù lớn đến đâu cũng có giới hạn, nhưng khi hàng nghìn, hàng vạn người cùng chung khát vọng, sức mạnh tập thể có thể tạo nên động lực lớn thúc đẩy đất nước phát triển.
Giáo sư Trần Đăng Xuân đánh giá các tổ chức như Hội Chuyên gia Việt - Nhật (VJS), các hội trí thức Việt Nam tại Nhật Bản, Mạng lưới học thuật người Việt Nam tại Nhật Bản (VANJ) và các hội đoàn cộng đồng đều có thế mạnh riêng. Mỗi tổ chức, mỗi cá nhân có thể đóng góp một phần vào việc xây dựng nền khoa học, công nghệ Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, qua đó thúc đẩy tăng trưởng Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải phát huy thế mạnh khoa học, công nghệ của Nhật Bản, cùng sự ủng hộ và thiện chí hợp tác của chính phủ và người dân Nhật Bản đối với sự phát triển của Việt Nam. Trên nền tảng tình cảm tốt đẹp giữa nhân dân và chính phủ hai nước, cộng đồng trí thức, chuyên gia và người Việt tại Nhật Bản có thể đóng vai trò chất xúc tác, giúp hai bên ngày càng tin tưởng, gắn bó và hợp tác chặt chẽ hơn.
Về chính sách phát huy nguồn lực trí thức ở nước ngoài và đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, Giáo sư Trần Đăng Xuân nhận định Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách tiến bộ về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vấn đề quan trọng hiện nay là phổ biến và thực thi hiệu quả những chính sách đã có.
Để minh họa, ông kể lại trường hợp một doanh nghiệp Việt Nam sử dụng nguồn vốn nhà nước để đầu tư nghiên cứu và mời một số chuyên gia nước ngoài phát triển sản phẩm sinh học tại Việt Nam. Ngoài mức lương khá cao, doanh nghiệp cam kết chia cho nhóm chuyên gia 5% lợi nhuận sau thuế khi sản phẩm được thương mại hóa. Cả hai bên đều hài lòng với thỏa thuận này.
Khi trao đổi, Giáo sư Trần Đăng Xuân đã giới thiệu với họ Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025. Theo ông, trong những trường hợp đáp ứng điều kiện áp dụng, các quy định về phân chia lợi ích từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước có thể mang lại quyền lợi cho tác giả cao hơn nhiều lần so với mức 5% dự kiến ban đầu. Tuy nhiên, cả doanh nghiệp và nhóm chuyên gia đều chưa biết đến những quy định này.
Từ câu chuyện trên, ông cho rằng việc phổ biến và đưa chính sách vào thực tiễn cần được đẩy mạnh để các cơ chế khuyến khích sáng tạo thực sự đến với doanh nghiệp và nhà khoa học. Việt Nam cũng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhà khoa học, đặc biệt về quyền sở hữu trí tuệ, phân chia lợi ích và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Giáo sư Trần Đăng Xuân tin rằng, khi các chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được thực thi hiệu quả, Việt Nam sẽ có thêm động lực thu hút trí thức trong và ngoài nước, khơi dậy sức sáng tạo và đưa khoa học, công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế./.
