* Dư địa lớn
 |
| Chế biến bưởi xuất khẩu tại nhà máy đóng gói Kim Thanh (xã Giao Long, tỉnh Vĩnh Long). Ảnh: Huỳnh Phúc Hậu - TTXVN |
Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam thông tin, Việt Nam sở hữu điều kiện tự nhiên đa dạng với nhiều loại nông sản có chất lượng cao như sầu riêng, thanh long, chuối, mít, bưởi, dừa, cà phê, hồ tiêu và gạo. Trong những năm gần đây, ngành rau quả trở thành một trong những điểm sáng của nông nghiệp Việt Nam với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 20% mỗi năm, đóng góp ngày càng lớn vào kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Trong bức tranh đó, Trung Quốc giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ là thị trường tiêu thụ nông sản lớn nhất của Việt Nam, Trung Quốc còn là đối tác chiến lược có ảnh hưởng đáng kể tới chuỗi giá trị nông sản khu vực.
Đánh giá dư địa tăng trưởng, ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, Trung Quốc là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới với tầng lớp trung lưu ngày càng gia tăng. Điều này kéo theo nhu cầu lớn đối với các sản phẩm nông sản, thực phẩm chất lượng cao, an toàn và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
Một trong những yếu tố tạo thuận lợi cho xuất khẩu nông sản Việt Nam là tiến trình mở cửa thị trường đang được đẩy nhanh. Hiện Việt Nam đã có hơn 20 loại rau quả được phép xuất khẩu chính ngạch vào Trung Quốc. Riêng trong năm 2025, hai nước đã ký kết 5 nghị định thư mới đối với các mặt hàng ớt, chanh leo, cám gạo, tổ yến thô và mít tươi. Trong số đó, mít tươi chính thức được xuất khẩu chính ngạch từ ngày 1/6/2026 và được kỳ vọng sẽ trở thành mặt hàng tỷ USD tiếp theo sau sầu riêng.
Đáng chú ý, ngày 15/4/2026 tại Bắc Kinh, Việt Nam và Trung Quốc đã ký Nghị định thư mở cửa thị trường cho bưởi và chanh, khép lại quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài 7 năm để tiến đến hoạt động thương mại.
Ông Hà Vĩ, Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam cho biết, năm 2025 kim ngạch thương mại song phương Việt Nam - Trung Quốc đã vượt 290 tỷ USD; trong đó thương mại nông sản là điểm sáng nổi bật nhất. Từ mốc hơn 100 triệu USD năm 2011, kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam vào Trung Quốc lần đầu vượt 1 tỷ USD vào năm 2015 và liên tục tăng trưởng trong những năm tiếp theo. Sau giai đoạn suy giảm do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19, xuất khẩu rau quả sang Trung Quốc đã phục hồi mạnh mẽ lên 3,638 tỷ USD năm 2023, đạt 4,63 tỷ USD năm 2024 và lập kỷ lục hơn 5,5 tỷ USD trong năm 2025.
Việt Nam hiện là nhà cung cấp rau quả lớn thứ hai của Trung Quốc với thị phần 22,55%. Riêng trong quý I năm nay, xuất khẩu nông sản, thực phẩm của Việt Nam sang Trung Quốc tăng 37,4%, cao gấp hơn 6 lần tốc độ tăng trưởng chung của xuất khẩu.
Theo ông Hà Vĩ, bên cạnh yếu tố thị trường, hợp tác nông nghiệp Việt Nam - Trung Quốc còn đang được hưởng lợi từ ba động lực mới. Thứ nhất là nền tảng quan hệ chính trị thuận lợi. Kế đến là hệ thống logistics xuyên biên giới đang phát triển theo hướng đa phương thức, kết hợp đường bộ, đường sắt, đường biển và hàng không. Các cơ chế “luồng xanh” cho nông sản cùng hệ thống kho lạnh hiện đại giúp rút ngắn thời gian thông quan, tạo điều kiện để nhiều loại trái cây tươi có thể đến tay người tiêu dùng Trung Quốc chỉ trong vòng một ngày. Thêm vào đó, việc xây dựng hải quan thông minh, cửa khẩu thông minh và ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR đang giúp nâng cao tính minh bạch, giảm thời gian xử lý thủ tục và tăng niềm tin của người tiêu dùng đối với nông sản Việt Nam.
* Tập trung vào chất lượng
 |
| Xuất khẩu nông sản Việt Nam vẫn còn phụ thuộc lớn vào một số mặt hàng chủ lực như sầu riêng, thanh long hoặc một số địa bàn tiêu thụ nhất định. Ảnh: TTXVN |
Mặc dù cơ hội rộng mở, các chuyên gia cho rằng thị trường Trung Quốc hiện nay không còn là thị trường “dễ tính” như trước đây. Ông Nguyễn Thanh Bình nhận định Trung Quốc đang chuyển dịch mạnh theo hướng chất lượng cao, tiêu chuẩn cao và cạnh tranh cao. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố an toàn thực phẩm, nguồn gốc xuất xứ và chất lượng sản phẩm. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển mạnh từ xuất khẩu theo số lượng sang xuất khẩu dựa trên chất lượng và an toàn thực phẩm; từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi; từ xuất khẩu tiểu ngạch sang xuất khẩu chính ngạch, minh bạch và bền vững.
Ông Vũ Bá Phú cũng cảnh báo các quy định về kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và an toàn thực phẩm của Trung Quốc đang ngày càng được siết chặt. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp Việt vẫn duy trì phương thức sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi, dẫn tới khó đáp ứng đồng đều các tiêu chuẩn chất lượng của thị trường nhập khẩu.
Bên cạnh đó, cạnh tranh trên thị trường Trung Quốc cũng ngày càng gay gắt khi nhiều quốc gia như Thái Lan, Philippines, Chile, Peru, Australia và các nước khác liên tục gia tăng xuất khẩu rau quả vào thị trường này. Một thách thức khác là Trung Quốc đang đẩy mạnh phát triển sản xuất nông nghiệp trong nước và đa dạng hóa nguồn cung nhập khẩu nhằm bảo đảm an ninh lương thực, thực phẩm. Ngoài ra, xuất khẩu nông sản Việt Nam vẫn còn phụ thuộc lớn vào một số mặt hàng chủ lực như sầu riêng, thanh long hoặc một số địa bàn tiêu thụ nhất định. Trong khi đó, việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho nông sản, phát triển chế biến sâu và nâng cao giá trị gia tăng vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện.
Trước những thay đổi của thị trường, ông Vũ Bá Phú cho rằng ngành nông sản Việt Nam cần thực hiện cuộc chuyển đổi toàn diện để nâng cao năng lực cạnh tranh. Nông dân, doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy xuất khẩu dựa trên sản lượng sang tư duy dựa trên chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Điều này đòi hỏi phải phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, tăng cường chế biến sâu và tổ chức lại hoạt động xúc tiến thương mại theo chuỗi giá trị.
Song song đó, việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói cần được thực hiện nghiêm túc nhằm đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao từ phía Trung Quốc. Các doanh nghiệp cũng cần tận dụng mạnh mẽ các nền tảng thương mại điện tử, hệ thống phân phối hiện đại và chuỗi bán lẻ lớn tại Trung Quốc để mở rộng thị phần, thay vì chỉ tập trung vào các kênh truyền thống.
Cùng góc nhìn, ông Chương Lâm, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam chi hội TP.Hồ Chí Minh chia sẻ, trong bối cảnh quan hệ Việt Nam - Trung Quốc tiếp tục phát triển tích cực, cùng với sự hỗ trợ từ các cơ chế mở cửa thị trường, logistics và chuyển đổi số, nông sản Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để nâng cao vị thế tại thị trường tỷ dân. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành kết quả thực chất, điều kiện tiên quyết vẫn là nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị bền vững. Chỉ khi đáp ứng được các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường, nông sản Việt Nam mới có thể duy trì đà tăng trưởng và chinh phục sâu hơn thị trường Trung Quốc trong giai đoạn mới./.
