Thay vì theo ông bà, theo bố mẹ đi sắm đồ, mua cành đào, cây quất, dọn nhà, bày mâm ngũ quả…, có những đứa trẻ ngồi một góc sofa với chiếc điện thoại màn hình sáng rực. Không phải tới trường, dịp Tết lại là thời gian trẻ nhỏ gắn với màn hình nhiều hơn bình thường.
Người lớn có thể biết hoặc không biết về thuật toán tinh vi gây nghiện điện thoại nói chung và nghiện mạng xã hội nói riêng với trẻ em. Người lớn có thể ý thức được hoặc không lường hết tác hại của tình trạng nghiện ngập này. Dù thế nào thì cũng tồn tại một thực tế không thể phủ nhận rằng trẻ em ngày nay ngày càng rời xa thực tế và chìm đắm trong thế giới ảo.
Theo khảo sát năm 2022 của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (cũ), trẻ em sử dụng mạng xã hội lên đến 5 - 7 tiếng/ngày. Theo khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc UNICEF năm 2022, 82% trẻ em Việt Nam từ 12 - 13 tuổi sử dụng Internet hàng ngày, ở lứa tuổi 14 - 15 là 93%. Một nghiên cứu của trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy có 10 - 12% học sinh lớp 3 đã tiếp xúc với Internet.
 |
| Ảnh minh họa: TTXVN |
Nhìn ra thế giới, tình trạng nghiện mạng xã hội cũng tương tự. Theo khảo sát của Gallup, thanh thiếu niên Mỹ trung bình sử dụng mạng xã hội 5 giờ mỗi ngày. Theo Đại học Colorado Anschutz, khoảng 95% trẻ ở Mỹ từ 10 - 17 tuổi sử dụng mạng xã hội liên tục.
Dữ liệu toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy tỷ lệ nghiện mạng xã hội ở thanh thiếu niên tăng từ 7% lên 11% chỉ trong 4 năm.
Những con số đáng báo động nói trên đã gây nhiều lo ngại và dẫn đến nhiều vụ kiện các nền tảng mạng xã hội. Tháng 3/2024, bốn trường học tại Canada đã kiện các nền tảng là Snapchat, TikTok và Facebook vì đã gây nghiện và làm gián đoạn học tập của trẻ. Tháng 10/2023, chính quyền của gần 40 bang của Mỹ cũng đã đệ đơn kiện các nền tảng của tập đoàn Meta (công ty mẹ của Facebook, Instagram, WhatsApp) với cáo buộc là các ứng dụng này đã gây hại cho sức khỏe, tinh thần và thể chất của người trẻ.
Tại Mỹ, dư luận đang chú ý tới vụ kiện lịch sử nhằm vào Meta và YouTube xoay quanh cáo buộc thuật toán thiết kế sản phẩm gây nghiện cho trẻ em. Các nguyên đơn cho rằng cơ chế cuộn vô tận, thông báo liên tục, thuật toán gợi ý cá nhân hóa… không đơn thuần là tính năng tiện ích mà là cấu trúc được tối ưu hóa để giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt, đặc biệt là trẻ vị thành niên. Luật sư Mark Lanier đại diện phía nguyên đơn ví các ứng dụng như YouTube và Instagram là “sòng bạc kỹ thuật số”, cho rằng tính năng cuộn vô tận tạo ra các đợt dopamine có thể dẫn đến nghiện.
Còn theo bà Anna Lembke (Đại học Stanford), cũng giống như kim tiêm là công cụ đưa ma túy như heroin vào cơ thể, điện thoại thông minh chính là “kim tiêm” thời hiện đại, đưa dopamine kỹ thuật số vào một thế hệ luôn kết nối Internet.
Mặc dù YouTube nói riêng và các mạng xã hội nói chung đã kịch liệt bác bỏ cáo buộc cho rằng mình cố tình thiết kế sản phẩm mang tính gây nghiện cho trẻ em, nhưng truyền thông đã tiết lộ một tài liệu chiến lược nội bộ cách đây một thập kỷ của Meta, nêu rằng nếu công ty muốn thắng lớn với thanh thiếu niên, họ phải thu hút đối tượng này từ khi còn ở độ tuổi thiếu nhi. Một tài liệu nội bộ khác của YouTube gợi ý nền tảng này có thể được sử dụng như “bảo mẫu kỹ thuật số” ngắn hạn khi phụ huynh làm việc nhà.
Trước tình trạng nghiện kỹ thuật số với nhiều hệ lụy này, một số quốc gia đã bắt đầu cấm hoặc siết chặt quản lý trẻ em sử dụng mạng xã hội. Những động thái đó cho thấy một nhận thức rằng không thể phó mặc hoàn toàn cho các tập đoàn công nghệ tự điều chỉnh.
Dù chưa rõ phiên tòa mang tính bước ngoặt nói trên ở Mỹ có kết quả ra sao, nhưng tâm điểm cuộc tranh luận đó chính là trẻ em, là tuổi thơ của các em, chứ không chỉ là vấn đề pháp lý, thua hay thắng. Dù trách nhiệm pháp lý thuộc về ai, nhưng có một thực tế không thể phủ nhận: điện thoại không tự xuất hiện trên tay trẻ mà được người lớn đưa cho.
Chính những phụ huynh, người lớn chúng ta chủ động đưa cho con cháu chiếc điện thoại kết nối với thế giới ảo đầy cám dỗ, đầy mê hoặc để chúng đỡ mè nheo, đỡ “vướng chân” trong những ngày bận rộn. Chính chúng ta là những người “tặc lưỡi” đưa chiếc “kim tiêm” để truyền thứ gây nghiện cho con em mình trong thế giới ảo khó dứt bỏ đó.
Tết lẽ ra là dịp để kết nối gia đình, nhưng lại có nguy cơ trở thành thời điểm chia cắt vô hình vì chiếc điện thoại, khi đã có quá nhiều lần người lớn “tặc lưỡi” trước tình trạng nghiện điện thoại, nghiện mạng xã hội của con trẻ.
 |
| Các thành viên trong gia đình cùng nhau gói bánh chưng – một loại bánh truyền thống không thể thiếu trong dịp Tết đến Xuân về. |
| Ảnh: Khánh Hòa – TTXVN |
Vì vậy, muốn kết nối trong những ngày Tết nói riêng, vai trò của phụ huynh rất quan trọng và không thể chỉ dừng ở lời nói. Chính người lớn cũng phải chủ động ngừng kết nối ảo để kết nối thật với gia đình, bố mẹ, con cái. Đó là những ngày cùng nhau chuẩn bị cho một cái Tết đủ đầy, đó là những giờ quây quần bên mâm cơm tất niên, đó là những giây phút ấm áp ngắm pháo hoa đêm Giao thừa, đó là những lời chúc chân thành ngày đầu năm mới.
Tết kết nối không phải là kết nối Wi-Fi mạnh hơn, mà là kết nối người với người bền chặt hơn. Chính “thuật toán tình yêu”, chứ không phải thuật toán khô khan của mạng xã hội, mới là sợi dây kết nối mạnh nhất.
