 |
| Các bác sĩ Bệnh viện Quân đội 108 (Hà Nội) và Bệnh viện Thống Nhất Thành phố Hồ Chí Minh ghép gan cho người bệnh. |
| Ảnh: TTXVN phát |
Dự thảo được xây dựng theo hướng chặt chẽ hơn luật hiện hành
Việc nghiên cứu quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể người ở người dưới 18 tuổi trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang thu hút sự quan tâm của dư luận, đặt ra yêu cầu làm rõ phạm vi hiến, điều kiện thực hiện và cơ chế bảo vệ trẻ em.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, điều cần hiểu rõ trước hết là sự khác biệt giữa hiến mô tái sinh khi còn sống, đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết và việc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi người hiến được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn.
Dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi đang sống hiến một cơ quan lành như thận, gan. Ngoại lệ duy nhất khi trẻ còn sống là hiến mô tái sinh, điển hình là tế bào gốc tạo máu, cho người thân trong gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đối với bộ phận cơ thể, người dưới 18 tuổi chỉ có thể trở thành người hiến sau khi đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn.
Việc gộp các tình huống này thành cách diễn đạt chung như “người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi có nguyện vọng” có thể khiến người đọc hiểu rằng trẻ em đang sống được phép hiến các cơ quan lành. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến những bình luận coi trẻ em như một nguồn cung cấp bộ phận cơ thể.
Bên cạnh đó, có thông tin cho rằng: "Cho trẻ từ 15 tuổi hiến mô là chưa có tiền lệ và đẩy trẻ vào rủi ro", tuy nhiên trên thực tế, hiến tế bào gốc tạo máu từ trẻ em cho anh, chị, em ruột là thực hành y khoa đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới trong nhiều thập kỷ. Với trẻ mắc bệnh huyết học nặng, anh, chị, em ruột hòa hợp HLA thường là nguồn hiến tốt nhất, và trong nhiều trường hợp người hiến phù hợp đó cũng là người chưa thành niên.
Thalassemia là ví dụ rõ nhất về nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu ở trẻ em tại Việt Nam. Mỗi năm Việt Nam có khoảng 8.000 trẻ sinh ra mắc bệnh tan máu bẩm sinh, trong đó khoảng 2.000 trẻ mắc thể nặng. Trẻ thể nặng phải truyền máu định kỳ suốt đời, khoảng 20 ngày một lần, và ghép tế bào gốc tạo máu hiện là phương pháp có khả năng chữa khỏi. Bên cạnh đó còn có các bệnh máu ác tính, suy tủy xương và rối loạn miễn dịch bẩm sinh.
Với thông tin cho rằng trẻ đăng ký hiến là tự quyết định việc lấy tạng của mình, Giáo sư Trần Minh Điển chia sẻ, đăng ký chỉ là ghi nhận nguyện vọng. Theo dự thảo, việc đăng ký của người dưới 18 tuổi vẫn cần sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện; việc lấy chỉ được xem xét sau khi trẻ đã chết và đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp lý. Tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Y tế cũng khẳng định trong thực tiễn, nếu gia đình không đồng ý thì không thực hiện. Ngược lại, khi trẻ còn sống và là người hiến mô tái sinh, ý kiến phản đối của trẻ phải được ưu tiên hơn sự đồng ý của cha mẹ.
Dự thảo được xây dựng theo hướng chặt chẽ hơn luật hiện hành. Theo đó, người hiến khi còn sống cho người ngoài gia đình phải từ đủ 25 tuổi; bắt buộc xác minh nhân thân và quan hệ giữa người hiến với người nhận; cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Tạng hiến sau chết được phân bổ qua hệ thống điều phối quốc gia theo danh sách chờ và tiêu chí y khoa, không do gia đình người hiến lựa chọn người nhận. Vì vậy việc hiểu sai cho rằng mở rộng đối tượng hiến sẽ tạo kẽ hở cho mua bán tạng, mua bán trẻ em là vô căn cứ.
Hiểu đúng về hiến, ghép mô, tạng ở người dưới 18 tuổi
Ngoài ra, việc hiểu chưa rõ hoặc cố tình mập mờ thông tin như: "Đã đăng ký hiến thì khi cấp cứu, bác sĩ sẽ không cố gắng cứu chữa", "Chết não chưa phải là chết, trẻ em vẫn có thể hồi phục", “Thế giới không cho trẻ em đăng ký hiến tạng, Việt Nam đi ngược thông lệ", "Trẻ dưới 18 tuổi chưa đủ nhận thức để bày tỏ nguyện vọng hiến", "Bộ Y tế lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi là yêu cầu trẻ quyết định hiến tạng". "Lấy tủy xương của trẻ là lấy tủy sống"… của một số cá nhân trên mạng xã hội cũng đã gây không ít bức xúc cho dư luận.
Giáo sư Trần Minh Điển khẳng định, việc lấy bộ phận cơ thể chỉ được thực hiện sau khi người bệnh đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn. Người được xác định đã tử vong (chết não hoặc chết tuần hoàn) phải độc lập với kíp lấy, ghép và nhóm chăm sóc người nhận (Điều 21 dự thảo). Quyết định điều trị, quyết định ngừng hỗ trợ sự sống và quyết định hiến phải được tách bạch.
Tương tự, chết não là tình trạng chức năng toàn bộ não, bao gồm thân não, ngừng hoạt động hoàn toàn và không thể hồi phục, khác với hôn mê sâu hoặc trạng thái thực vật. Việc xác định tử vong ở trẻ em vì vậy phải tuân thủ các tiêu chuẩn y khoa, bảo đảm quy trình minh bạch và phù hợp với từng nhóm tuổi.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nhiều nước cho phép trẻ thực hiện ký nguyện vọng hiến sau chết ở những độ tuổi khác nhau, nhưng có sự khác biệt về hiệu lực pháp lý của đăng ký và vai trò của cha mẹ. Một số bằng chứng được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ dẫn ra cho thấy thanh thiếu niên có khả năng hiểu thông tin y khoa và đưa ra lựa chọn trong những điều kiện nhất định. Tuy nhiên, năng lực nhận thức phát triển theo từng giai đoạn, trong khi trẻ vẫn có thể chịu tác động từ áp lực tâm lý, gia đình và bạn bè. Do đó, việc xây dựng chính sách cần kết hợp tôn trọng nguyện vọng của trẻ với cơ chế tư vấn, hỗ trợ và bảo vệ thay vì phủ nhận hoàn toàn ý chí của trẻ.
Một vấn đề khác cần được nhìn nhận đúng là việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi về dự thảo luật. Đây là hoạt động tham vấn chính sách, khác hoàn toàn với việc lấy sự đồng ý hiến của một cá nhân cụ thể. Tại Việt Nam, khoản 4 và khoản 5 Điều 5 Luật Trẻ em năm 2016 yêu cầu lắng nghe, xem xét ý kiến của trẻ em khi xây dựng chính sách, pháp luật có liên quan; điểm a khoản 1 và điểm d khoản 2 Điều 74 quy định trẻ em tham gia xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, bao gồm hình thức tham vấn, lấy ý kiến trẻ em.
Việc Bộ Y tế khảo sát ý kiến người từ 7 đến dưới 18 tuổi về dự thảo luật là tham vấn chính sách, không phải lấy sự đồng ý hiến. Theo các chuyên gia pháp luật, hoạt động này có cơ sở pháp lý, nhưng cần làm rõ phương pháp khảo sát, phân tích kết quả theo nhóm tuổi và bảo đảm trẻ bày tỏ ý kiến độc lập.
Với cách hiểu "Lấy tủy xương của trẻ là lấy tủy sống", Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển giải thích tủy xương khác tủy sống, tủy xương là mô tạo máu nằm trong khoang xương, thường được thu nhận từ xương chậu; tế bào gốc tạo máu cũng có thể được thu nhận từ máu ngoại vi bằng phương pháp gạn tách. Thủ thuật này không liên quan đến tủy sống thuộc hệ thần kinh trung ương và không phải là cắt bỏ một cơ quan. Tủy xương tự tái tạo sau khi hiến.
Hoàn thiện chính sách, củng cố niềm tin xã hội
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, để các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi có thể triển khai an toàn, minh bạch và thống nhất, cần tiếp tục hoàn thiện những nội dung mang tính nguyên tắc ngay trong Luật, đồng thời giao Chính phủ và Bộ Y tế quy định chi tiết điều kiện, trình tự, thủ tục, tiêu chuẩn chuyên môn và cơ chế giám sát.
Trong đó, ba vấn đề cần được chú trọng là giới hạn phạm vi tế bào, mô tái sinh được phép hiến ở người chưa thành niên; bảo đảm quyền bày tỏ ý chí, quyền từ chối và cơ chế bảo vệ độc lập đối với trẻ hiến khi còn sống; xây dựng quy trình xác định tử vong và ghi nhận sự đồng ý hợp pháp trong hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết ở trẻ em.
Cùng với hoàn thiện quy định, truyền thông chính sách cần được thực hiện thống nhất, chính xác. Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển đề nghị cơ quan soạn thảo và Bộ Y tế ban hành tài liệu hỏi – đáp chính thức, phân biệt rõ hiến mô tái sinh khi còn sống cho người thân, đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết và hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn.
Thông tin cung cấp cho báo chí cần thống nhất thuật ngữ, chẳng hạn dùng “hiến tế bào gốc tạo máu” thay cho cách gọi chung chung “hiến mô”, và “đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết” thay cho cách diễn đạt “được hiến tạng”. Việc sử dụng đúng thuật ngữ giúp người dân hiểu rõ bản chất của từng tình huống, tránh nhầm lẫn giữa đăng ký nguyện vọng và quyết định thực hiện.
Một yêu cầu khác là công khai số liệu tổng hợp, quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn và cơ chế thẩm định độc lập để củng cố niềm tin của xã hội. Trong nhà trường, giáo dục về hiến mô, tạng cần tập trung cung cấp thông tin, khuyến khích trao đổi trong gia đình, không vận động đăng ký theo chỉ tiêu hoặc phong trào.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, những băn khoăn của cơ quan thẩm tra, đại biểu Quốc hội và dư luận phản ánh sự quan tâm chính đáng của xã hội đối với quyền trẻ em. Phần lớn các băn khoăn này có thể được giải quyết bằng việc xác lập rõ các hàng rào bảo vệ trong Luật, cùng với truyền thông chính sách chính xác, phân biệt rõ hiến khi còn sống và hiến sau khi chết. Trong đó, phạm vi người nhận khi trẻ hiến mô tái sinh lúc còn sống nên giới hạn là anh, chị, em ruột, để loại trừ xung đột lợi ích khi cha, mẹ vừa là người đại diện vừa là người nhận. Không nên vì những hiểu nhầm mà loại bỏ cơ hội điều trị của trẻ bệnh và quyền bày tỏ nguyện vọng nhân đạo của thanh thiếu niên.
“Mục tiêu của việc hoàn thiện Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh trên cơ sở khoa học và nhân văn, đồng thời bảo vệ đầy đủ quyền, sức khỏe, phẩm giá và lợi ích tốt nhất của trẻ em”, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển nhấn mạnh./.
