Thế giới đã chứng kiến nhiều cuộc khủng hoảng bạo lực ngoài đời thực xuất phát từ việc giới trẻ bị thao túng tâm lý bởi những thông tin độc hại trên không gian mạng thiếu sự kiểm soát. Tại Anh, tháng 7/2024, những thông tin sai lệch mang tính quy chụp về hung thủ vụ đâm dao ở Southport đã kích động hàng nghìn thanh thiếu niên bạo loạn phân biệt chủng tộc và tấn công lực lượng chức năng. Cùng thời gian này tại Kenya và Bangladesh, tiếp đó là Nepal, các thuật toán ưu tiên nội dung phẫn nộ trên TikTok, Threads và Facebook đã góp phần thổi bùng tâm lý bất mãn của người trẻ, dẫn dắt, kích động họ tham gia các hành động phản kháng bạo động. Ở châu Á, tội phạm Deepfake tình dục trên Telegram tại Hàn Quốc gây khủng hoảng tâm lý diện rộng ở hàng trăm trường học trong giai đoạn 2024-2025, trong khi nhiều hành vi tự hại và bạo lực học đường tại Mỹ và châu Âu liên quan đến các trào lưu thù ghét giới tính (Manosphere) trên Reddit hay Discord. Trước đó, trong giai đoạn 2017–2018, tại Sri Lanka, Pakistan và Ấn Độ, những video cắt ghép và tin đồn thất thiệt về tôn giáo hay bắt cóc trẻ em đã lập tức kích động đám đông thanh niên bạo động, phá hoại đền thờ và hành quyết dã man nhiều người vô tội trước khi chính quyền kịp can thiệp.
Đằng sau những “đợt sóng ngầm” này là cơ chế thao túng cảm xúc tinh vi, đánh trúng tâm lý xốc nổi, mong muốn khẳng định bản thân và khả năng tự vệ thông tin còn hạn chế của thế hệ trẻ. Những dòng trạng thái "rage-baiting" (cố tình chọc giận để tăng tương tác), bài viết ẩn danh hay video do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo dựng không đơn thuần là công cụ giải trí. Các thuật toán khuyến nghị (Recommender Algorithms) trên các mạng xã hội vận hành với mục tiêu cao nhất là tối đa hóa thời gian giữ chân người dùng. Chỉ cần một thiếu niên dừng lại vài giây trước một bài đăng tiêu cực, thuật toán sẽ lập tức nhận diện đó là sự quan tâm và liên tục "bơm" vào bảng tin các nội dung với mức độ cực đoan tăng dần. Hệ thống bot và thuật toán còn dẫn dắt người dùng trẻ từ các nhóm trò chuyện thông thường sang các máy chủ ẩn (private servers) khép kín – nơi thiếu vắng sự giám sát của phụ huynh lẫn cơ quan chức năng. Tại đây, hiệu ứng "phòng hoang tưởng" (echo chambers) hình thành. Khi người trẻ liên tục tiếp xúc với một luồng thông tin duy nhất và thấy hàng trăm người xung quanh lặp lại một tư tưởng lệch lạc, não bộ của họ sẽ tự động coi đó là "chuẩn mực xã hội" và "xu hướng thời thượng".
 |
| Ảnh minh họa. Nguồn: DW |
Các số liệu nghiên cứu quốc tế đã đưa ra những cảnh báo đáng lo ngại về cơ chế này. Thử nghiệm năm 2022 của Tổ chức Chống hành vi độc hại kỹ thuật số (CCDH) cho thấy, với một tài khoản giả định 13 tuổi, thuật toán chỉ mất 2,6 phút để đề xuất các nội dung độc hại về tự hại hoặc thù ghét. Khảo sát về Hành vi thù ghét trực tuyến do Tổ chức Chống phỉ báng (ADL) công bố năm 2023 chỉ ra rằng, có tới 65% người trẻ từ 13–17 tuổi từng tiếp xúc với nội dung cực đoan trên không gian mạng, trong đó 44% khẳng định các bài viết đó xuất hiện hoàn toàn do thuật toán tự động gợi ý. Các báo cáo độc lập năm 2023 của Dự án Minh bạch công nghệ (TTP) và tờ The Wall Street Journal cũng chứng minh: các tài khoản nam thiếu niên ban đầu chỉ tương tác với nội dung thể thao đơn thuần đã nhanh chóng bị thuật toán dồn ép sang các bài viết mang tư tưởng cực đoan, chống đối xã hội và khuyến khích bạo lực chỉ sau vài giờ sử dụng.
Mức độ thao túng này càng trở nên đáng lo ngại khi quy mô người dùng của các nền tảng tăng trưởng phi mã. Điển hình như Threads, ra đời năm 2023 với kỷ lục 100 triệu người dùng chỉ sau 5 ngày, tính đến năm 2026, nền tảng này đã chính thức chạm mốc 500 triệu người dùng hằng tháng, làm gia tăng mật độ tiếp xúc với các luồng thông tin chưa qua kiểm chứng.
 |
| Biểu tượng ứng dụng TikTok trên màn hình điện thoại di động. |
| Ảnh: THX/TTXVN |
Các nghiên cứu khoa học của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ, Đại học California… đã chỉ ra rằng vùng vỏ não tiên phong– cơ quan chịu trách nhiệm về kiểm soát xung động và tư duy phản biện – chỉ hoàn thiện hoàn toàn khi bước sang tuổi 25. Do não bộ chưa phát triển toàn diện về khả năng tự điều hòa cảm xúc, thanh thiếu niên dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời trước các thiết kế tạo vòng lặp Dopamine như cuộn vô tận (Infinite Scroll), dễ bị cuốn theo các trào lưu mang tính kích động, phẫn nộ hoặc áp lực đồng lứa hơn hẳn so với người trưởng thành. Báo cáo tư vấn của Tổng Y sĩ Mỹ từng nhấn mạnh: thanh thiếu niên dành hơn 3 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội có nguy cơ đối mặt với các vấn đề sức khỏe tâm thần cao gấp 2 lần so với nhóm ít sử dụng.
Trước những đe dọa trực tiếp tới an ninh xã hội, nhiều quốc gia đã chuyển từ khuyến cáo sang áp đặt các biện pháp pháp lý khắt khe. Australia đi đầu khi ban hành luật cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, đi kèm mức phạt tài chính nặng nề cho các nền tảng vi phạm. Liên minh châu Âu (EU) thực thi Đạo luật Dịch vụ Số (DSA) yêu cầu xác minh độ tuổi nghiêm ngặt và cấm các thuật toán gợi ý gây nghiện. Tại Mỹ, Đạo luật An toàn trực tuyến cho trẻ em (KOSA) liên tục được thắt chặt nhằm buộc các tập đoàn công nghệ phải chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp. Tại Ấn Độ, Chính phủ đã buộc WhatsApp phải giới hạn số lần chuyển tiếp tin nhắn (tối đa 5 lần) và dán nhãn cảnh báo nhằm kìm hãm tốc độ lan truyền của tin độc hại.
Việt Nam là quốc gia có tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng Internet và mạng xã hội thuộc nhóm cao trên thế giới, do đó việc nhận diện các nguy cơ thao túng tâm lý giới trẻ là yêu cầu cấp bách. Môi trường mạng trong nước đã chứng kiến các đợt "bão mạng", nơi ranh giới giữa tranh luận quan điểm và hành vi quấy rối, tấn công đời tư (cyberbullying) cực kỳ mong manh. Đáng chú ý, các đối tượng xấu có thể lồng ghép thông tin sai lệch vào các chủ đề "hot trend" để kích động sự bất mãn, mâu thuẫn vùng miền, biến sự bất an tâm lý thành hành vi vi phạm pháp luật. Bên cạnh đó, sự gia tăng của tội phạm AI/Deepfake lừa đảo, tống tiền cảm xúc cũng đang nhắm trực tiếp vào học sinh, sinh viên.
 |
| Ảnh: Đại học Công nghệ Sydney |
Việt Nam đã ban hành nhiều quy định kiểm soát việc sử dụng mạng xã hội nhằm bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và quyền lợi hợp pháp của công dân, như Nghị định số 147/2024/NĐ-CP về quản lý Internet và mạng xã hội, mới nhất là Luật An ninh mạng năm 2025 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2026. Các nền tảng như Facebook, YouTube hay TikTok bắt buộc phải nâng cấp bộ lọc tiếng Việt để gỡ bỏ tin xấu độc trong thời gian ngắn và nghiên cứu các biện pháp định danh, xác thực tài khoản thực tế. Nhằm tạo “kháng thể số” cho người trẻ, mới đây, Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông, trong đó bên cạnh kiến thức kỹ thuật, đặc biệt chú trọng giáo dục về đạo đức trong AI, đã được ban hành. Các vấn đề như quyền riêng tư, tính công bằng, định kiến của thuật toán và tác động xã hội của AI được lồng ghép trong toàn bộ nội dung, nhằm hình thành cho học sinh ý thức và trách nhiệm của một công dân số, một người sử dụng và kiến tạo công nghệ nhân văn. Bên cạnh đó, gia đình và xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các không gian đối thoại mở, hỗ trợ tâm lý học đường và khuyến khích các hoạt động thể chất thực tế để giảm sự phụ thuộc vào mạng xã hội.
Thuật toán mạng xã hội bản chất là trung tính, nhưng ý đồ của những kẻ đứng sau và cơ chế vận hành tối ưu hóa lợi nhuận của các tập đoàn công nghệ thì không. Sự chuyển hóa từ những dòng trạng thái kích động trên không gian mạng thành bất ổn thực tế tại nhiều quốc gia là lời cảnh báo đắt giá. Bảo vệ giới trẻ trước những "bẫy" thao túng tâm lý trực tuyến chính là bảo vệ sự ổn định an ninh xã hội và tương lai phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số./.
