![]() |
| Chế biến cá ngừ đại dương xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản, Mỹ và châu Âu tại Công ty Cổ phần Thủy sản Bình Định (BIDIFISCO). Ảnh: Vũ Sinh - TTXVN |
Trong bối cảnh thị trường thủy sản toàn cầu liên tục biến động do căng thẳng địa chính trị, xung đột thương mại và làn sóng bảo hộ gia tăng tại các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), các cơ quan quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp nhấn mạnh việc chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao chất lượng và xây dựng chiến lược dài hạn là chìa khóa sống còn giúp ngành thủy sản Việt Nam giữ vững vị thế.
*Thách thức từ rào cản phòng vệ thương mại
Bên cạnh sức ép cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia xuất khẩu khác, doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đang phải đối mặt với mật độ dày đặc của các cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và lẩn tránh thuế. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), tính chung 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước đạt 10,46 tỷ USD, tăng 12% so với cùng kỳ. Trong đó, tôm tiếp tục giữ vị trí mặt hàng chủ lực với 4,22 tỷ USD (tăng 9%); nhóm cua, ghẹ và giáp xác khác ghi nhận mức tăng trưởng bứt phá mạnh nhất với gần 418 triệu USD (tăng 32,6%).
Về thị trường, Trung Quốc và Hồng Kông (Trung Quốc) dẫn đầu với 2,62 tỷ USD (tăng 30%), khu vực ASEAN đạt 722 triệu USD (tăng gần 23%). Tuy nhiên, bức tranh xuất khẩu đang bộc lộ nhiều gam màu trầm tại các thị trường phương Tây. Xuất khẩu sang Hoa Kỳ trong 10 tháng chỉ đạt 1,63 tỷ USD (giảm 1,2%), riêng tháng 10 giảm gần 12% do tôm sang thị trường này giảm 19% và cá tra giảm gần 13% dưới tác động kép của thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp cùng các quy định khắt khe từ Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA). Tại thị trường EU, kim ngạch 10 tháng cũng chỉ tăng nhẹ 1% do áp lực cạnh tranh về giá và vướng mắc liên quan đến thẻ vàng IUU, chứng nhận nguồn gốc xuất xứ đối với hải sản khai thác.
Nhận định về xu hướng này, bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng phòng Phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài (Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương) cho biết, làn sóng bảo hộ thương mại toàn cầu gia tăng mạnh mẽ, nổi bật là các chính sách thuế quan cứng rắn từ Hoa Kỳ. Bên cạnh các công cụ phòng vệ thương mại truyền thống (như chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ), nước này đang mở rộng áp dụng hàng loạt cơ chế thuế quan đặc thù liên quan đến lao động cưỡng bức, tiêu chuẩn môi trường và nguồn gốc nguyên liệu đầu vào nhằm bảo hộ sản xuất nội địa, kiểm soát dư thừa công suất và ngăn chặn hành vi lẩn tránh thuế.
Xu hướng siết chặt rào cản kỹ thuật và điều tra phòng vệ thương mại cũng đang lan rộng sang nhiều thị trường lớn khác như EU, ASEAN và các nền kinh tế thuộc nhóm G20. Tính đến tháng 11/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với tổng cộng 35 vụ việc phòng vệ thương mại mới trong năm, vượt qua kỷ lục của năm 2024 và tiệm cận mức đỉnh lịch sử của năm 2020.
Riêng các mặt hàng chủ lực như tôm và cá tra đang chịu áp lực lớn từ các kỳ rà soát hành chính của Hoa Kỳ, nơi xu hướng mức thuế bị đẩy lên cao, quy trình điều tra ngày càng khắt khe, thời gian giải trình bị rút ngắn và các tiêu chuẩn mới về lao động cưỡng bức, môi trường, nguồn gốc nguyên liệu đầu vào được siết chặt.
Ở góc độ doanh nghiệp xuất khẩu cá ngừ, ông Nguyễn Văn Dư, Giám đốc Công ty TNHH Cá ngừ Việt Nam (Hải Vương Group) nhận định, mặc dù kim ngạch xuất khẩu cá ngư 10 tháng đầu năm 2026 đạt 817 triệu USD (tăng 5,1%) và riêng tháng 10 ghi nhận mức tăng trưởng lớn trên 13%, những con số này cho thấy thị trường cá ngừ vẫn còn cơ hội phát triển. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của ngành trong giai đoạn 2027 - 2029 không nằm ở thị trường mà ở khả năng tổ chức nguồn nguyên liệu và năng lực đáp ứng đơn hàng ổn định, hiệu quả.
Theo ông Dư, ngành cá ngừ đối mặt với điểm nghẽn lớn là nguồn nguyên liệu khai thác tự nhiên trong nước thấp, không đồng bộ về sản lượng và chủng loại, trong khi các yêu cầu khắt khe về tính hợp pháp, truy xuất nguồn gốc từ các thị trường như quy định IUU của châu Âu hay Đạo luật Bảo vệ động vật có vú biển (MMPA) của Hoa Kỳ đòi hỏi doanh nghiệp phải có nguồn nguyên liệu đáp ứng chuẩn mực mới có thể phát huy hết công suất nhà máy.
Song song với thách thức từ thị trường phương Tây, thị trường Trung Quốc vẫn duy trì tiềm năng lớn. Theo ông Đỗ Quang Tùng, Tham tán Nông nghiệp Việt Nam tại Trung Quốc, quốc gia này có nhu cầu nhập khẩu thủy sản trên dưới 20 tỷ USD mỗi năm (giai đoạn 2024 - 2025) và Việt Nam hiện là đối tác cung cấp lớn thứ ba. Sự dịch chuyển sang thực phẩm chế biến sẵn cùng hạ tầng logistics chuỗi lạnh phát triển đang tạo cơ hội cho thủy sản chế biến sâu của Việt Nam, song đòi hỏi doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định nhập khẩu như Lệnh 248 và Lệnh 249.
![]() |
| Doanh nghiệp cần kiên định đi theo hướng nâng cao chất lượng, đẩy mạnh chế biến sâu, minh bạch hóa nguồn gốc và phát triển sản xuất xanh. Ảnh minh họa: Văn Sĩ - TTXVN |
*Khuyến nghị rủi ro pháp lý
Trước những rủi ro pháp lý ngày càng phức tạp, bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng phòng Phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài (Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương), lưu ý doanh nghiệp cần thường xuyên theo dõi hệ thống cảnh báo sớm để có định hướng phòng ngừa từ sớm.
Đặc biệt, khi hợp tác với cơ quan điều tra Hoa Kỳ (DOC), mọi số liệu khai báo về mã HS (hệ thống phân loại hàng hóa quốc tế), nguyên liệu đầu vào hay giá trị thuế phải đảm bảo chính xác tuyệt đối nhằm tránh bị áp mức thuế bất lợi toàn cục. Doanh nghiệp cũng cần lưu ý quy định cấm hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức theo Nghị định hướng dẫn Luật Quản lý Ngoại thương đối với các vụ việc chống bán phá giá (AD); đồng thời rà soát kỹ hồ sơ tín dụng trong các vụ việc chống trợ cấp (CVD) để tránh khai báo nhầm nguồn tài trợ kinh doanh chung thành tài trợ xuất khẩu, làm sai lệch mẫu số tính biên độ phá giá.
Từ góc độ pháp lý, với hơn 20 năm kinh nghiệm đồng hành cùng ngành tôm, luật sư Đinh Ánh Tuyết (Văn phòng Luật sư IDVN) nhận thấy vấn đề giá trị thay thế luôn là nguyên nhân lớn gây ra thuế suất cao, thường xuất phát từ việc doanh nghiệp không cung cấp đủ chi tiết mô tả hóa chất, nguyên liệu đầu vào hoặc khai báo mã HS và giá trị đầu vào chênh lệch lớn khiến cơ quan điều tra áp dụng mức thuế bất lợi. Bên cạnh đó, các vấn đề tuân thủ về đất đai hay việc thuê đất nuôi trồng cũng tiềm ẩn rủi ro khi bị áp dụng giá trị thay thế cao từ các quốc gia khác, đòi hỏi doanh nghiệp phải duy trì sự đoàn kết, chia sẻ thông tin trong ngành và phối hợp chặt chẽ với hiệp hội cùng cơ quan quản lý để tránh các bản khai báo mâu thuẫn, tạo kẽ hở bất lợi.
Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Tiến Hưng, Văn phòng Luật sư IDVN cho rằng, ứng phó với phòng vệ thương mại không thể mang tính đối phó ngắn hạn mà đòi hỏi một chiến lược tổng thể, dài hạn. Doanh nghiệp cần chủ động thiết lập cơ chế rà soát dữ liệu định kỳ theo quý, chạy thử biên độ phá giá trước các kỳ rà soát. Đồng thời, chuẩn hóa sổ sách kế toán và minh bạch hóa toàn bộ thông tin về chi phí, nguồn nguyên liệu, hợp đồng tín dụng để xuất trình đồng bộ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Chia sẻ từ thực tiễn sản xuất và xuất khẩu, ông Hồ Quốc Lực, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Thực phẩm Sao Ta nhìn nhận, các vụ kiện phòng vệ thương mại là một phần tất yếu khi tham gia sân chơi toàn cầu. Thay vì sa đà vào phân khúc cạnh tranh giá rẻ - vốn dễ vướng cáo buộc bán phá giá và kém lợi thế trước các đối thủ lớn như Ecuador hay Ấn Độ, doanh nghiệp cần kiên định đi theo hướng nâng cao chất lượng, đẩy mạnh chế biến sâu, minh bạch hóa nguồn gốc và phát triển sản xuất xanh.
Trải qua nhiều năm kinh nghiệm thực tiễn trong ngành chế biến và xuất khẩu tôm, ông Võ Văn Phục, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản sạch Việt Nam cho rằng, bài toán chi phí, quản lý dịch bệnh, kiểm soát nguồn giống và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng là những yếu tố quyết định để giảm thiểu rủi ro thua lỗ và gia tăng giá trị cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Bên cạnh đó, việc tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật về lao động, môi trường và truy xuất nguồn gốc cũng là chìa khóa then chốt để tôm Việt Nam vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe từ các thị trường lớn.
Đối với các doanh nghiệp chưa có nhiều kinh nghiệm ứng phó rào cản thương mại, ông Huỳnh Thanh Lĩn, Giám đốc Xuất nhập khẩu Công ty TNHH Hải Vương nhấn mạnh, cần tuyệt đối giữ tâm thế chủ động, xây dựng ba nền tảng cốt lõi gồm: cập nhật thông tin thị trường, chuẩn hóa dữ liệu nội bộ và thiết lập sẵn kịch bản ứng phó pháp lý cùng nhân sự chuyên trách.
Bên cạnh nỗ lực tự thân của từng đơn vị, ông Trương Đình Hòe, Cố vấn Ban Chấp hành VASEP cũng lưu ý thêm về tầm quan trọng của việc kiểm soát chặt chẽ dữ liệu đầu vào và vai trò cầu nối điều phối của hiệp hội. Việc duy trì sự đoàn kết, đồng hành và chia sẻ kinh nghiệm giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành hàng, kết hợp chặt chẽ với sự hỗ trợ của các hiệp hội và cơ quan quản lý nhà nước, chính là chìa khóa quan trọng giúp cộng đồng doanh nghiệp vượt qua các rào cản thương mại khắc nghiệt.


