 |
| Hạ tầng cảng biển của TP. Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu liên kết vùng của vùng Đông Nam Bộ. Ảnh: Hồng Đạt - TTXVN |
Trong định hướng chiến lược đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, quy mô sản lượng hàng hóa thông qua cảng không còn là thước đo duy nhất. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, bài toán đặt ra hiện nay là kéo giảm chi phí logistics, nâng cao năng suất toàn hệ thống và giữ lại giá trị gia tăng tối đa từ dòng hàng, qua đó chuyển hóa lợi thế tự nhiên của hệ thống cảng thành năng lực cạnh tranh thực chất.
*Tối ưu hóa chuỗi cung ứng
Sở hữu hệ thống cảng biển cửa ngõ quốc tế quy mô lớn cùng các tuyến hàng hải xuyên đại dương, Thành phố Hồ Chí Minh và vùng kinh tế động lực phía Nam đang đứng trước cơ hội tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đặt mục tiêu đến năm 2030, chi phí logistics quốc gia giảm xuống dưới 12% GDP. Nghị quyết cũng yêu cầu phát triển kinh tế biển hiện đại dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Những năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang tiếp tục khẳng định vị thế cửa ngõ giao thương chủ lực của cả nước. Theo Cảng vụ Hàng hải Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2025, tổng lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Thành phố đạt tới 351,6 triệu tấn, trong đó, hàng container đạt trên 14 triệu TEU và khu vực này hiện đã thiết lập tới 138 tuyến container quốc tế kết nối trực tiếp đến các thị trường toàn cầu.
Tuy đạt bước tiến vượt bậc về hạ tầng và kết nối hàng hải nhưng theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025 nêu ra tại Hội nghị “Trao đổi giải pháp giảm chi phí logistics nhằm thúc đẩy xuất khẩu” do Bộ Công Thương tổ chức ngày 22/9 vừa qua, chi phí logistics của nước ta được ước tính tương đương khoảng 16-17% GDP. Đây là tỉ lệ cao so với trung bình thế giới (khoảng 12%), làm gia tăng gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp và giảm lợi thế cạnh tranh quốc gia. Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng hàng hóa thông qua cảng biển vẫn đứng trước nguy cơ đối mặt với những rủi ro từ biến động địa chính trị, thiên tai, dịch bệnh và cao điểm hàng hóa luân chuyển.
Phân tích về thách thức này, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tư vấn Thiết kế cảng – Kỹ thuật biển (Portcoast) Phạm Anh Tuấn cho rằng, ở góc độ doanh nghiệp cảng, để cạnh tranh, các cảng hiện nay không thể tiếp tục dựa vào giá dịch vụ bốc xếp rẻ, mà phải chuyển dịch mạnh mẽ sang năng suất khai thác, độ tin cậy của lịch trình tuyến, chất lượng dịch vụ hậu cảng, đầu tư số hóa chuỗi logistics, liên minh, liên kết các bến cảng, cụm cảng và chuyển đổi sử dụng thiết bị từ nhiên liệu hóa thạch sang điện.
Những chuyển dịch trên còn là điểm giao thoa, bổ trợ cho nhau giữa bài toán cắt giảm chi phí logistics và xây dựng 'cảng xanh', đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt về môi trường của Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ, đồng thời, hiện thực mục tiêu Net Zero mà Chính phủ Việt Nam đã cam kết.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, bên cạnh nỗ lực xây dựng “cảng xanh”, các doanh nghiệp cảng hiện đang tích cực đẩy mạnh việc tối ưu hóa quy trình, số hóa quản trị bằng các hệ thống như TOS, e-Ports, ERP nhằm giảm thiểu thời gian tàu chờ bến, hạn chế phương tiện chạy rỗng, container đảo chuyến nhiều lần và cắt giảm phát thải.
Bên cạnh đó, Thành phố đang đẩy mạnh hoàn thiện hạ tầng giao thông kết nối liên vùng (đường bộ cao tốc, vành đai, đường thủy nội địa) để các doanh nghiệp kết hợp chuyển dịch phương thức vận tải đường bộ sang đường thủy nội địa, tính toán tối ưu hóa giao thông cho dòng hàng. Theo nhiều doanh nghiệp cảng tại khu vực Cái Mép - Thị Vải, đây là các giải pháp then chốt để cắt giảm chi phí cho toàn bộ chuỗi luân chuyển hàng hóa.
 |
| Trước sức ép từ các chuẩn mực môi trường khắt khe của quốc tế và cam kết Net Zero vào năm 2050 của Chính phủ Việt Nam, hệ thống cảng biển tại Thành phố Hồ Chí Minh đang đẩy nhanh lộ trình "xanh hóa" hạ tầng và số hóa quản trị. Ảnh: Đoàn Mạnh Dương - TTXVN |
*Hình thành hệ sinh thái giá trị gia tăng cao
Theo các chuyên gia, việc cắt giảm chi phí giúp dòng hàng lưu thông nhanh hơn, nhưng khả năng giữ lại bao nhiêu giá trị gia tăng trong nước mới là thước đo bản chất cho độ trưởng thành của kinh tế hàng hải.
Hiện nay, dịch vụ hàng hải Việt Nam vẫn chủ yếu dừng lại ở các khâu có giá trị gia tăng thấp như xếp dỡ và lưu kho đơn thuần. Do đó, việc chuyển đổi tư duy từ khai thác hạ tầng thuần túy sang phát triển hệ sinh thái cảng gắn liền với công nghiệp, dịch vụ và thương mại là bước đột phá, đòi hỏi chiến lược mà Nghị quyết số 20-NQ/TW đặt ra.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, lời giải cho bài toán tích hợp này đang được Thành phố hiện thực hóa qua chủ trương phát triển các Khu thương mại tự do (FTZ) gắn liền với cửa ngõ biển, hành lang kinh tế, đầu mối logistics đường sắt, trong đó, gắn với cửa ngõ biển là FTZ Cần Giờ và trọng tâm trước mắt là FTZ Cái Mép Hạ kết nối hệ thống đô thị cảng lân cận. Tại đây, hạ tầng logistics thông minh, kho bãi tự động, trung tâm dữ liệu và hệ sinh thái tài chính - thương mại quốc tế được quy hoạch đồng bộ.
Theo đó, hàng hóa qua cảng không chỉ trung chuyển thuần túy mà được gia công, đóng gói, phân phối và tham gia vào các giao dịch thương mại quốc tế ngay trong một không gian kinh tế hợp nhất. Bên cạnh đó, mô hình "một cửa, một lần dừng" trên nền tảng số cùng sự hỗ trợ của công nghệ AI, Big Data và Blockchain hứa hẹn sẽ cắt giảm tối đa thời gian thông quan.
Khái quát về tầm nhìn phát triển không gian kinh tế mới này tại Hội thảo "Kiến tạo Đô thị Cảng Thông minh Tân Phước – Hạt nhân của Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ" diễn ra vào 21/8 vừa qua, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Công Vinh khẳng định, đô thị cảng thông minh phải là nơi hội tụ và tương tác hiệu quả của các dòng hàng hóa, dòng vốn, dòng dữ liệu, dòng công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Chỉ khi kích hoạt được sự hội tụ này mới tạo ra giá trị kinh tế lớn hơn gấp nhiều lần so với hạ tầng cảng biển đơn thuần.
Tại Hội thảo này, các chuyên gia cũng khuyến cáo địa phương cần tránh rơi vào “bẫy giá trị gia tăng thấp” khi thiếu chọn lọc, đầu tư dàn trải những bãi container đơn thuần, khu bến cảng biệt lập hay không gian logistics tốn kém đất đai nhưng ít tạo ra giá trị mới.
Khi các mắt xích từ hạ tầng cảng biển, chuỗi logistics đến khu thương mại tự do được vận hành hoàn chỉnh trong một hệ sinh thái thống nhất, hiệu quả của trung tâm cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh, năng lực cạnh tranh quốc gia sẽ không còn đo đếm thuần túy bằng những con số triệu tấn hay triệu TEU hàng hóa đi qua cảng, mà còn định lượng được bằng mức chi phí logistics tối ưu nhất và lượng giá trị gia tăng tối đa giữ lại cho nền kinh tế.
Những bước đi chiến lược đó đang giúp Thành phố Hồ Chí Minh cùng vùng động lực phía Nam chuyển hóa lợi thế hạ tầng thành sức mạnh kinh tế biển tự cường, đóng góp thiết thực vào khát vọng đưa Việt Nam vươn mình trở thành quốc gia biển mạnh.
