 |
Thời gian qua, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều hội nhóm, cộng đồng chia sẻ những nội dung trái với chuẩn mực đạo đức, thuần phong mỹ tục và quy định pháp luật, gây bức xúc trong xã hội như “Con ghét bố mẹ”, “Vỡ nợ làm liều”...
Đằng sau những cái tên dễ gây chú ý ấy không chỉ là những câu chuyện riêng tư hay cảm xúc nhất thời. Bằng cách đánh vào sự tò mò, tổn thương, bất mãn hoặc khủng hoảng của người dùng, các cộng đồng này có thể tạo ra một đám đông tưởng như đồng cảm. Nhưng nếu người dùng ở lại đủ lâu, liên tục tương tác và tiếp nhận cùng một kiểu quan điểm, cảm xúc tiêu cực ban đầu có thể dần trở thành cách nhìn tiêu cực về cuộc sống.
Đáng lo hơn, khi một quan điểm được lặp lại đủ nhiều, cái sai có thể khoác lên mình dáng vẻ của cái đúng. Sự cực đoan được cổ súy như cá tính, hành vi thiếu trách nhiệm được biện minh. Khi ấy, mạng xã hội không chỉ là nơi bộc lộ cảm xúc mà có thể trở thành môi trường hình thành một thứ “chuẩn mực giả”.
Khi nỗi đau trở thành nội dung
Một trong những cách dễ nhận thấy của các cộng đồng này là thu hút sự chú ý bằng cảm xúc. Những câu chuyện gây phẫn nộ, lời kể đầy ấm ức, tình huống bị đẩy đến cực đoan hay những tiêu đề gây sốc dễ tạo ra phản ứng tức thời: tức giận, thương cảm, tò mò, muốn tranh luận hoặc đơn giản là “vào xem cho biết”.
Những nội dung ấy càng dễ thu hút khi gắn với các mối quan hệ gần gũi trong đời sống, nơi hầu như ai cũng có trải nghiệm và cảm xúc riêng. Chẳng hạn, có tới 17 nhóm Facebook cùng mang nội dung “Con ghét bố mẹ”, với số lượng thành viên được các nhóm công bố từ vài nghìn đến hàng trăm nghìn.
Tuy nhiên, không phải mọi thành viên hay mọi chia sẻ tiêu cực trong những cộng đồng này đều đáng lên án. Một người tìm đến một nhóm có thể chỉ vì đang gặp khó khăn, bất đồng với cha mẹ, áp lực học tập, thất bại trong công việc, khủng hoảng tình cảm hoặc những vấn đề cá nhân khác. Họ cần một nơi để nói ra điều khó nói với người thân, cần được lắng nghe và đồng cảm. Đó là nhu cầu hoàn toàn bình thường.
Vấn đề bắt đầu khi nhu cầu được chia sẻ bị cuốn vào một vòng tuần hoàn tương tác, trong đó những quan điểm giống nhau liên tục được nhắc lại và củng cố. Khi ấy, một người có thể dần có cảm giác mình đúng khi điều mình đang nghĩ không còn là suy nghĩ cá nhân mà là điều được số đông thừa nhận.
Trên nhóm Facebook “Con ghét bố mẹ”, bên cạnh những bài viết, bình luận tích cực vẫn có nhiều nội dung tiêu cực. Thậm chí những bình luận tích cực có thể nhận lại sự chỉ trích. Một người trẻ đang thất vọng về gia đình, nếu chỉ nhìn thấy những câu chuyện tương tự được kể đi kể lại, có thể dễ tin rằng những gì mình trải qua là phổ biến, rằng xung quanh mình chỉ toàn những điều tiêu cực và phản ứng cực đoan của mình là hoàn toàn có thể chấp nhận.
Ranh giới đồng cảm không đồng nghĩa với đồng tình, còn được nhiều người ủng hộ cũng không đồng nghĩa với đúng mờ dần. Một cộng đồng có thể giúp người đang tổn thương cảm thấy mình không cô độc nhưng nếu cộng đồng chỉ liên tục xác nhận sự giận dữ mà không giúp người trong cuộc nhìn lại vấn đề, sự đồng cảm ấy có thể khiến người đang tổn thương cảm thấy được đồng tình, hành vi được biện minh.
Không thể chỉ dạy người trẻ “đừng xem”
Sự phát triển của những cộng đồng như vậy cho thấy giáo dục ngày nay không thể chỉ diễn ra trong lớp học. Người trẻ tiếp nhận giá trị, quan điểm và cách ứng xử từ gia đình, nhà trường, bạn bè, xã hội và ngày càng nhiều từ không gian mạng.
Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt yêu cầu tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ, hình thành hệ giá trị con người Việt Nam thời đại mới. Chỉ thị số 10-CT/TW của Ban Bí thư cũng đặt trọng tâm vào giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức công dân trong hệ thống giáo dục quốc dân.
Những định hướng ấy càng cho thấy giáo dục trong thời đại số không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức hay yêu cầu người trẻ tránh xa những nội dung xấu.
Không thể ngăn một người trẻ nhìn thấy mọi nội dung lệch chuẩn trên Internet. Cũng không thể biến không gian mạng thành một nơi chỉ có những điều tích cực. Điều quan trọng hơn là giúp họ có đủ năng lực để nhận diện một nội dung đang tác động đến cảm xúc của mình như thế nào; biết phân biệt chia sẻ và kích động, phản biện và công kích, quyền tự do biểu đạt và trách nhiệm với lời nói, cảm xúc nhất thời và những giá trị cần được lựa chọn lâu dài.
 |
| Học sinh sử dụng thiết bị thông minh. (Ảnh: Hoàng Ngà/TTXVN) |
Nói cách khác, giáo dục kỹ năng số không chỉ là dạy cách sử dụng công nghệ an toàn mà còn phải giúp người trẻ biết tự phán đoán.
Khi một quan điểm xuất hiện một lần, người dùng có thể hoài nghi. Khi nó xuất hiện hàng trăm, hàng nghìn lần, cùng với những lượt thích, bình luận và sự hưởng ứng của đám đông, nó rất dễ tạo ra cảm giác về một “sự thật”. Vì vậy, năng lực tự suy xét càng trở nên quan trọng trong môi trường mà sự phổ biến đôi khi được nhầm lẫn với sự đúng đắn.
Gia đình phải là điểm tựa
Bên cạnh nhà trường, gia đình giữ một vị trí đặc biệt. Nếu trong đời sống thực, cha mẹ không phải là nơi con có thể tìm đến khi gặp khủng hoảng, những cộng đồng trên mạng rất dễ trở thành nơi thay thế. Một người trẻ thiếu sự lắng nghe ngoài đời có thể tìm kiếm sự công nhận trên mạng; và người đầu tiên đồng cảm với họ trên mạng chưa chắc là người giúp họ nhìn nhận vấn đề đúng hơn.
Bởi vậy, sự chia sẻ, thấu hiểu, bao dung và đồng hành của cha mẹ với con cái không chỉ là vấn đề tình cảm gia đình. Đó còn là một cách tạo ra điểm tựa để trẻ không phải tìm kiếm sự công nhận bằng mọi giá từ những đám đông trên mạng.
Chiến lược Phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030 ban hành năm 2021 đã đặt mục tiêu trang bị cho cha mẹ kiến thức về sự phát triển của trẻ theo từng độ tuổi, kỹ năng làm cha mẹ, cách ứng xử và tổ chức cuộc sống gia đình văn minh; nâng cao trách nhiệm của gia đình trong việc hình thành nhân cách trẻ em từ sớm.
 |
| Gia đình nên điểm tựa để trẻ không phải tìm kiếm sự công nhận bằng mọi giá từ những đám đông trên mạng. (Ảnh: TTXVN) |
Trong kỷ nguyên số, những yêu cầu ấy càng có ý nghĩa. Cha mẹ không thể chỉ yêu cầu con “bớt dùng điện thoại” hay “đừng vào những nhóm như thế”. Điều cần thiết hơn là tạo dựng một mối quan hệ đủ tin cậy để khi gặp vấn đề, con có thể tìm đến gia đình trước khi tìm đến một đám đông xa lạ trên mạng.
Mạng xã hội có thể cho mỗi người một nơi để nói ra cảm xúc, nhưng không thể trao cho đám đông quyền quyết định điều gì là đúng. Một cảm xúc tiêu cực không khiến một người trở thành người xấu; một câu chuyện được nhiều người đồng tình cũng không vì thế trở thành chân lý.
Điều đáng lo chỉ thực sự bắt đầu khi những cảm xúc ấy được lặp lại đến mức trở thành niềm tin, được đám đông bảo chứng thành hành vi và cuối cùng khoác lên mình danh nghĩa của một “chuẩn mực giả”.
Để người trẻ không bị dẫn dắt bởi chuẩn mực giả ấy, người trẻ cần có một gia đình để trở về, một nhà trường giúp họ biết phân biệt đúng – sai và một môi trường xã hội văn minh để những giá trị tích cực được khẳng định./.
