 |
| Công an Lào Cai vừa khởi tố, bắt tạm giam nhóm đối tượng sản xuất, đăng tải video bạo lực. Trong ảnh: Hiện trường nơi các đối tượng sử dụng để sản xuất phim. |
| Ảnh: TTXVN phát |
* Phim ngắn AI và cuộc đua kích thích cảm xúc, hào nhoáng
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đẩy xu hướng phim ngắn đi xa hơn. Nếu trước đây để làm một bộ phim cần kịch bản, diễn viên, máy quay, trường quay, kỹ xảo, dựng phim, thu âm và hậu kỳ, thì nay nhiều công đoạn đã có thể được AI hỗ trợ hoặc tự động hóa. Chỉ từ một câu lệnh, người dùng có thể tạo nhân vật, bối cảnh, hình ảnh, giọng nói và thậm chí những đoạn phim hoàn chỉnh.
Đây là bước tiến lớn của công nghệ, mở ra cơ hội cho người trẻ, các nhóm làm phim độc lập và những người có ý tưởng nhưng hạn chế về kinh phí. Tuy nhiên, khả năng sản xuất nhanh, rẻ và gần như không giới hạn cũng tạo ra những thách thức mới đối với đời sống văn hóa.
Đáng lo ngại là một bộ phận phim ngắn trên các nền tảng số đang khai thác những công thức dễ gây nghiện như phản bội, tranh giành, ngoại tình, làm nhục, trả thù, bạo lực, giàu nhanh, quyền lực và những cuộc đổi đời gần như tức thì. Nhân vật thường bị đẩy xuống tận cùng của bất công rồi bất ngờ trở thành người giàu có, quyền lực hoặc khiến những người từng coi thường mình phải trả giá.
Khi AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình sản xuất, những công thức này càng có khả năng được nhân bản với tốc độ lớn. Một mô-típ thu hút người xem hôm nay có thể nhanh chóng được biến đổi thành hàng trăm câu chuyện khác. Trong khi đó, thuật toán càng ưu tiên nội dung có khả năng giữ chân người xem, người sáng tạo càng có động lực tạo ra những tình tiết mạnh hơn, sốc hơn và nhanh hơn.
Trong cuộc đua ấy, chiều sâu của câu chuyện rất dễ bị đặt sau khả năng kích thích cảm xúc tức thời.
Sự bùng nổ của dòng phim ngắn tại Trung Quốc và sự lan rộng sang nhiều thị trường cho thấy một công thức khá phổ biến: “từ nghèo thành giàu”. Mỗi tập có thể chỉ khoảng một phút, nhịp kể nhanh và liên tục xuất hiện những cú đảo chiều.
Nhiều câu chuyện gắn tình yêu với tiền bạc, địa vị và quyền lực. Nhân vật có thể là một nữ nhân viên bình thường nhưng bất ngờ phát hiện người yêu là tỷ phú; một người từng bị khinh thường lập tức trở thành ông chủ lớn; một người nghèo bước vào thế giới của biệt thự, xe sang, hàng hiệu và những cuộc trả thù đầy quyền lực.
Các bối cảnh như khách sạn sang trọng, cửa hàng xa xỉ, nhà đấu giá, lễ ký hợp đồng hay những cuộc đối đầu giữa các tầng lớp xã hội liên tục xuất hiện, tạo cảm giác nhân vật đang “thăng cấp” qua từng thử thách.
Khi sự giàu có được xây dựng như phần thưởng cuối cùng cho nhân vật, người xem rất dễ bị cuốn vào một hệ giá trị trong đó tiền bạc, địa vị và quyền lực trở thành thước đo thành công.
* Khi công nghệ đặt ra bài toán quản lý mới
Tại Việt Nam, người dùng cũng không xa lạ với hình thức này. Trên mạng xã hội, có thể dễ dàng bắt gặp những đoạn phim được chia thành nhiều phần, mỗi phần kết thúc bằng một tình huống bỏ ngỏ để kích thích người xem tìm phần tiếp theo. Một số nội dung còn kết hợp phim với quảng cáo, mua sắm và các sản phẩm gắn với nhân vật, biến cảm xúc của người xem thành động lực tiêu dùng.
Cục trưởng Cục Điện ảnh (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Đặng Trần Cường cho biết, pháp luật về điện ảnh hiện hành không căn cứ vào thời lượng để xác định một sản phẩm có phải là phim hay không. Theo khoản 2 Điều 3 Luật Điện ảnh năm 2022, phim là tác phẩm điện ảnh có nội dung, được biểu hiện bằng hình ảnh động liên tiếp hoặc hình ảnh do các thiết bị kỹ thuật, công nghệ tạo ra; có âm thanh hoặc không có âm thanh và các hình thức khác theo quy định.
Như vậy, về nguyên tắc, một sản phẩm được tạo ra bằng AI vẫn có thể được xem xét là phim nếu đáp ứng các dấu hiệu của một tác phẩm điện ảnh theo quy định pháp luật, không phụ thuộc sản phẩm dài hay ngắn. Việc sử dụng AI trong quá trình sáng tạo cũng không đương nhiên đưa sản phẩm ra ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật về điện ảnh.
Theo Cục trưởng Đặng Trần Cường, cùng với sự phát triển của AI, việc xác định trách nhiệm đối với nội dung do AI tạo ra là vấn đề cần được quan tâm. Công nghệ có thể hỗ trợ nhiều công đoạn sáng tạo, nhưng người sử dụng công nghệ vẫn phải chịu trách nhiệm về sản phẩm do mình tạo ra, nhất là khi sản phẩm có nội dung vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoặc tác động tiêu cực đến môi trường văn hóa.
Đối với phim ngắn tạo bằng AI và phát hành trên môi trường số, việc quản lý không nên chỉ nhìn vào công nghệ được sử dụng mà cần xem xét cả nội dung, mục đích, phương thức phổ biến và đối tượng tiếp cận. Điều này nhằm vừa tạo điều kiện cho sáng tạo mới, vừa hạn chế nguy cơ công nghệ bị lợi dụng để sản xuất, lan truyền nội dung lệch chuẩn.
Cục trưởng cho hay, kinh nghiệm Trung Quốc cho thấy phim siêu ngắn tạo bằng AI có thể phát triển rất nhanh. Trong 8 tháng đầu năm 2026, hơn 90% trong khoảng 430.000 phim siêu ngắn đăng tải tại nước này được tạo bằng AI; cơ quan quản lý đã xử lý, gỡ bỏ 68.000 phim không phù hợp, trong đó hơn 90% có sử dụng AI. Trung Quốc cũng yêu cầu nhận diện nội dung AI và tăng trách nhiệm của các nền tảng.
Tại Việt Nam, công tác quản lý cần kết hợp tiền kiểm theo trách nhiệm của chủ thể với hậu kiểm dựa trên công nghệ, dữ liệu và phối hợp liên ngành. Luật Điện ảnh quy định chủ thể phổ biến phim trên không gian mạng phải chịu trách nhiệm về nội dung, phân loại phim, bảo vệ trẻ em và gỡ bỏ phim vi phạm theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Nghị định số 131/2022/NĐ-CP quy định thời hạn gỡ bỏ phim vi phạm, đồng thời yêu cầu các nền tảng triển khai giải pháp kỹ thuật để ngăn chặn, xử lý nội dung vi phạm.
Thời gian tới, Cục Điện ảnh sẽ phối hợp với các cơ quan quản lý và nền tảng để rà soát, phát hiện, xử lý vi phạm, đồng thời nghiên cứu ứng dụng công nghệ hỗ trợ nhận diện nội dung có nguy cơ cao. Mục tiêu không phải là “kiểm duyệt AI”, mà là quản lý nội dung và trách nhiệm của chủ thể sử dụng AI, bảo đảm công nghệ mới không trở thành cách né tránh nghĩa vụ pháp lý.
* AI cần được dẫn dắt bằng trách nhiệm, giá trị và pháp lý
NSND Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp Văn hóa Việt Nam, cho rằng một trong những nguyên nhân khiến các nội dung giật gân, tiêu cực dễ thu hút sự chú ý trên không gian mạng xuất phát từ chính tâm lý tò mò của con người.
Theo ông, thực tế cho thấy những thông tin về đâm, chém, tai nạn, đánh nhau thường nhận được lượng truy cập lớn, trong khi những câu chuyện về người tốt, việc tốt lại ít được quan tâm hơn. Khi xảy ra một vụ việc bất ngờ ngoài đời, không ít người dù không có ý định can thiệp vẫn tò mò đứng lại theo dõi. Tâm lý đó cũng được thể hiện trên môi trường mạng.
Từ đặc điểm này, các nhà sáng tạo nội dung, trong đó có những người sản xuất phim ngắn, dễ bị cuốn vào cuộc chạy đua thu hút lượt xem, lượt thích và tương tác. Những câu chuyện càng gây sốc, càng kích thích tò mò càng có khả năng tạo lượng truy cập lớn, từ đó mang lại lợi ích kinh tế cho người sản xuất.
Nếu không có sự định hướng và kiểm soát phù hợp, cơ chế này có thể thúc đẩy việc sản xuất hàng loạt nội dung tiêu cực, lệch chuẩn chỉ để đáp ứng thị hiếu nhất thời.
Đáng lo ngại hơn, sự bùng nổ của các video ngắn độc hại không chỉ ảnh hưởng đến môi trường văn hóa mà còn có nguy cơ làm thay đổi cách tiếp nhận và cảm thụ của giới trẻ. Khi những nội dung bạo lực, khoe khoang vật chất, trả thù hay lối sống lệch chuẩn liên tục xuất hiện, chúng có thể tác động đến tâm lý, hành vi và cách nhìn nhận các giá trị của cuộc sống.
Theo Chủ tịch Hiệp hội, để hạn chế tình trạng này cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Gia đình và nhà trường phải đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, định hướng khả năng tiếp nhận thông tin của trẻ em và thanh thiếu niên. Cùng với đó là cần nâng cao năng lực quản lý không gian mạng bằng công nghệ, phát triển nhiều hơn những sản phẩm truyền thông, điện ảnh và giải trí có chất lượng để tạo sức cạnh tranh với nội dung xấu, độc; đồng thời xử lý nghiêm những cá nhân cố tình sản xuất, phát tán nội dung vi phạm.
Vấn đề đặc biệt đáng quan tâm là trẻ em và thanh thiếu niên - những đối tượng chưa phải lúc nào cũng có khả năng phân biệt rõ giữa hư cấu và đời sống thực. Khi một hành vi được lặp đi lặp lại trong hàng chục, hàng trăm câu chuyện, nó có thể trở nên quen thuộc.
Nếu nhân vật liên tục giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực và cuối cùng vẫn được xây dựng như người chiến thắng, thông điệp mà giới trẻ tiếp nhận có thể khác xa ý đồ ban đầu của người trưởng thành.
Không chỉ nội dung, AI còn làm ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó nhận biết. Khuôn mặt thật có thể được mô phỏng, giọng nói thật có thể được tái tạo, một nhân vật chưa từng tồn tại có thể xuất hiện với vẻ ngoài chân thực. Điều này đặt ra những vấn đề phức tạp về bản quyền hình ảnh, giọng nói và quyền tác giả.
Việc AI có thể tái tạo những yếu tố ấy không đồng nghĩa với việc con người có quyền sử dụng chúng tùy ý. Đằng sau một giọng nói là công sức của diễn viên; đằng sau một khuôn mặt là quyền cá nhân; đằng sau một tác phẩm là lao động sáng tạo của tác giả.
Bởi vậy, điều cần thiết không phải là quay lưng với AI mà là làm chủ AI. Công nghệ có thể giúp một người chưa có nhiều điều kiện tạo ra sản phẩm trực quan, sinh động, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của người viết kịch bản, đạo diễn và người quyết định nội dung cuối cùng.
Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý đối với nội dung số, tăng cường nhận diện nội dung do AI tạo ra, bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và quyền đối với hình ảnh, giọng nói; đồng thời có giải pháp phù hợp để bảo vệ trẻ em trước nội dung độc hại.
Điều quan trọng không phải là phủ nhận công nghệ mà là xác định công nghệ sẽ phục vụ những giá trị nào. Nếu AI chỉ được sử dụng để tạo ra thật nhiều nội dung nhằm giữ chân người xem bằng những cú sốc cảm xúc, thị trường có thể tăng trưởng nhanh nhưng đời sống văn hóa sẽ phải trả một cái giá không nhỏ.
Ngược lại, nếu AI được sử dụng để kể những câu chuyện về lòng nhân ái, trách nhiệm, nghị lực, tình yêu gia đình, quê hương, lịch sử, văn hóa và những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam, công nghệ hoàn toàn có thể trở thành động lực mới cho công nghiệp văn hóa.
Điện ảnh không chỉ là một ngành kinh tế mà còn là một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa. Một bộ phim không đơn thuần tạo lượt xem mà còn góp phần hình thành cách một thế hệ nhìn về con người, lịch sử, gia đình, quê hương và xã hội.
Vì vậy, trước sự phát triển nhanh chóng của phim ngắn và phim ngắn AI, cần một cách tiếp cận đồng bộ hơn. Gia đình cần quan tâm đến thời gian và nội dung trẻ em tiếp xúc trên môi trường số; nhà trường trang bị kỹ năng nhận diện, đánh giá và sử dụng nội dung số; các nền tảng nâng cao trách nhiệm kiểm soát nội dung độc hại; nhà sáng tạo tuân thủ pháp luật, tôn trọng bản quyền và quyền cá nhân; cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế giám sát phù hợp với tốc độ phát triển của công nghệ./.
