 |
| Xuất khẩu nông sản Việt Nam vẫn còn phụ thuộc lớn vào một số mặt hàng chủ lực như sầu riêng, thanh long hoặc một số địa bàn tiêu thụ nhất định. Ảnh: TTXVN |
Ngành rau quả Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu nâng cao chất lượng tăng trưởng, chuyển đổi sang mô hình sản xuất hiện đại, bền vững và gia tăng giá trị xuất khẩu. Đây là định hướng được Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa ra nhằm phát huy lợi thế của ngành hàng có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong lĩnh vực trồng trọt hiện nay.
*Dư địa tăng trưởng lớn
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, quy mô sản xuất rau quả của Việt Nam liên tục được mở rộng trong 10 năm qua. Diện tích trồng rau tăng từ khoảng 1,02 triệu ha năm 2016 lên khoảng 1,15 triệu ha năm 2025, trong khi sản lượng tăng từ 16,5 triệu tấn lên khoảng 20,2 triệu tấn. Đáng chú ý, tốc độ tăng sản lượng cao hơn tốc độ mở rộng diện tích, cho thấy năng suất được cải thiện nhờ ứng dụng giống mới, kỹ thuật canh tác tiên tiến và thâm canh hiệu quả.
Đối với cây ăn quả, diện tích cũng tăng mạnh từ 930.000 ha lên hơn 1,3 triệu ha trong giai đoạn 2016-2025, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Các loại cây chủ lực như sầu riêng, chuối, xoài, mít và bưởi đang đóng vai trò quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng và phục vụ xuất khẩu. Sản lượng trái cây cả nước cũng tăng từ 9,8 triệu tấn lên khoảng 14 triệu tấn trong cùng giai đoạn.
Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, bên cạnh tăng trưởng sản xuất, xuất khẩu cũng là điểm sáng của ngành rau quả. Đây được đánh giá là nhóm ngành có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong lĩnh vực trồng trọt, góp phần nâng cao giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích và thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Giai đoạn 2021-2025, khối lượng xuất khẩu rau quả tăng mạnh, đạt khoảng 8,5 triệu tấn vào năm 2025. Nửa đầu năm 2026, xuất khẩu rau quả đã đạt khoảng 3,65 tỷ USD, tăng gần 18% so với cùng kỳ năm 2025.
Song song với mở rộng sản xuất, công tác mở cửa thị trường được đẩy mạnh. Việt Nam đã ký nhiều nghị định thư xuất khẩu nông sản với Trung Quốc đối với các mặt hàng như sầu riêng, măng cụt, chuối, mít, dừa, chanh leo, khoai lang và sầu riêng đông lạnh; đồng thời tiếp tục đàm phán mở cửa đối với nhiều loại trái cây khác. Tại các thị trường Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand, quá trình đánh giá nguy cơ dịch hại và hoàn thiện điều kiện nhập khẩu vẫn đang được triển khai nhằm mở rộng cơ hội xuất khẩu cho nhiều sản phẩm mới.
Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam thông tin, nhiều mặt hàng trái cây Việt Nam đã khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế; trong đó, sầu riêng trở thành sản phẩm xuất khẩu nổi bật với hơn 28 quốc gia nhập khẩu sầu riêng tươi và trên 20 quốc gia nhập khẩu sầu riêng đông lạnh; riêng thị trường Trung Quốc chiếm hơn 95% lượng sầu riêng tươi xuất khẩu của Việt Nam. Chuối hiện được xuất khẩu tới khoảng 70 quốc gia, trong khi thanh long có mặt tại 46 thị trường và xoài được xuất khẩu sang 32 quốc gia sau khi Việt Nam hoàn tất đàm phán mở cửa với nhiều đối tác lớn. Ngoài ra dừa tươi và trái bưởi của Việt Nam cũng được nhiều thị trường đón nhận. Đây là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường và giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.
Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ngành rau quả sẽ tiếp tục chuyển đổi theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, phát triển vùng nguyên liệu tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, tăng cường chuyển đổi số, bảo đảm an toàn thực phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường nhập khẩu. Đồng thời, việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, phát triển logistics, nâng cao năng lực bảo quản và chế biến sâu sẽ là những trụ cột quan trọng giúp ngành rau quả duy trì tốc độ tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tới.
*Chuẩn hoá từng ngành hàng
Trong số hàng chục loại trái cây đã xuất ngoại, sầu riêng là sản phẩm hiếm hoi trong nhóm rau quả đã vươn lên thành “ngôi sao”, mang về hàng tỷ USD mỗi năm. Song sau thời gian tăng trưởng nóng về số lượng, sầu riêng đang đối mặt với bài toán chất lượng và giá trị bền vững. Bà Ngô Tường Vy, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất - Nhập khẩu Trái cây Chánh Thu cho rằng, trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu liên tục siết chặt tiêu chuẩn chất lượng, đặc biệt là thị trường Trung Quốc với các quy định mới về mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát cadimi và dư lượng hoạt chất, việc tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân trở thành yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam, nhất là các ngành hàng giá trị cao như sầu riêng.
Theo bà Ngô Tường Vy, doanh nghiệp không có đủ nhân lực để thu mua trực tiếp từ từng hộ nông dân, do đó hợp tác xã và các thương lái liên kết giữ vai trò cầu nối quan trọng trong chuỗi cung ứng. Chánh Thu đã xây dựng các điểm thu mua tại trung tâm vùng nguyên liệu, đồng thời chuyển giao quy trình kỹ thuật cho các đối tác thu mua để tăng cường kết nối với nông dân, kịp thời nắm bắt khó khăn phát sinh và phối hợp với chính quyền địa phương hỗ trợ tháo gỡ.
Bên cạnh yêu cầu bắt buộc về mã số vùng trồng, doanh nghiệp cũng khuyến nghị người sản xuất chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn về kiểm soát dư lượng hóa chất, thay vì chờ đến khi thị trường áp dụng quy định mới. Việc chuẩn bị sớm sẽ giúp xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, tạo niềm tin cho doanh nghiệp đầu tư lâu dài.
Để kiểm soát chất lượng ngay từ đầu vào, công ty phối hợp với các trung tâm kiểm nghiệm lấy mẫu tại từng vùng nguyên liệu trước khi thu mua. Trên cơ sở kết quả phân tích, doanh nghiệp phân loại các vùng có nguy cơ cao và nguy cơ thấp, từ đó xây dựng quy trình canh tác phù hợp và hướng dẫn nông dân xử lý các tồn dư ngay từ giai đoạn sản xuất.
“Nhận thức của nông dân và hợp tác xã về liên kết sản xuất và đáp ứng tiêu chuẩn đã thay đổi rõ rệt sau những biến động của thị trường thời gian qua. Nhiều địa phương chủ động tìm kiếm cơ hội hợp tác với doanh nghiệp nhằm xây dựng chuỗi cung ứng ổn định và bền vững. Đây là tín hiệu đáng mừng trong nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng nông sản an toàn từ trang trại tới bàn ăn của Việt Nam”, bà Ngô Tường Vy chia sẻ.
Ngoài sầu riêng, một trong những mặt hàng có nhiều dư địa tăng trưởng là quả chuối. Ông Phạm Quốc Liêm, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Unifarm cho biết, ngành chuối Việt Nam đang hướng tới mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 1 tỷ USD trong những năm tới. Theo đó, thị trường chuối toàn cầu hiện có quy mô khoảng 16,7 tỷ USD mỗi năm, trong khi Việt Nam đã vươn lên nhóm 10 quốc gia xuất khẩu chuối lớn nhất thế giới với kim ngạch gần 419 triệu USD. Cùng với khoảng 161.000 ha diện tích trồng chuối, Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa để mở rộng sản xuất và gia tăng giá trị xuất khẩu.
Theo ông Phạm Quốc Liêm, Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để phát triển ngành hàng chuối như điều kiện khí hậu thuận lợi, vị trí địa lý gần các thị trường tiêu thụ lớn ở châu Á, lợi thế từ các hiệp định thương mại và xu hướng đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong nông nghiệp. Tuy nhiên, để nâng kim ngạch xuất khẩu từ hơn 400 triệu USD lên 1 tỷ USD, ngành chuối không thể chỉ tập trung mở rộng diện tích hay tăng sản lượng, mà cần nâng cao giá trị gia tăng trên từng sản phẩm, từng hecta canh tác và trên toàn bộ chuỗi cung ứng.
Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng, không chỉ có sầu riêng, chuối, bưởi, những mặt hàng khác nếu muốn phát triển thị trường lâu dài, nâng cao giá trị cũng cần tái cấu trúc chuỗi một cách đồng bộ, từ nghiên cứu giống, phát triển vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất, thu hoạch, bảo quản, chế biến đến mở rộng thị trường tiêu thụ.
Trong chuỗi giá trị đó, các trường - viện cần nghiên cứu, phát triển giống cây trồng chất lượng, thích nghi tốt và năng suất cao. Nông dân phải chủ động nắm bắt và tuân thủ nghiêm quy trình sản xuất, đảm bảo chất lượng sản phẩm ngay từ khâu chuẩn bị canh tác cho đến lúc thu hoạch. Về phía doanh nghiệp, không chỉ thu mua và xuất khẩu mà còn đóng vai trò kết nối khoa học công nghệ với sản xuất, liên kết nông dân với thị trường và chuyển hóa lợi thế của Việt Nam thành năng lực cạnh tranh lâu dài./.
