 |
| Ở các bản làng miền núi phía Tây tỉnh Nghệ An, du khách sẽ dễ dàng bắt gặp và bị cuốn hút bởi màu vàng cam rực rỡ của hoa Boọc Píp. |
| Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN |
Khi những cơn gió khô hanh bắt đầu thổi qua những bản làng, báo hiệu mùa hè chớm về, đại ngàn vùng cao miền Tây tỉnh Nghệ An cũng khoác lên mình một màu áo mới bởi có sự tô điểm vàng cam của loài hoa Boọc Píp. Boọc Píp là loài cây thân gỗ, màu hoa tuy không rực rỡ kiêu sa, hương thơm không ngào ngạt nhưng sức nở rộ của nó đủ nhuộm vàng cả một góc bản làng, những vạt rừng nơi vùng cao, biên viễn. Với đồng bào dân tộc Thái, Khơ Mú, Ơ Đu..., hoa Boọc Píp không những gắn liền với cuộc sống mà còn mang theo câu chuyện về ký ức và triết lý sống.
* Ký ức tuổi thơ vang vọng từ những cánh hoa “nổ”
Cuối tháng 2, nếu có dịp ngược những cung đường quốc lộ 7, 48, 16, 46… và các tuyến tỉnh lộ về các bản làng miền núi phía Tây tỉnh Nghệ An, du khách sẽ dễ dàng bắt gặp và bị cuốn hút bởi màu vàng cam rực rỡ của hoa Boọc Píp. Hoa kết thành chùm, nặng trĩu, ken đặc trên cành tại những cây Boọc Píp mọc tự nhiên bên đường trong bản, giữa rừng già tựa như hàng ngàn chiếc chuông nhỏ đang đang treo trong nắng. Bước sang tháng 3, hoa bung nở mạnh mẽ nhất, điểm tô cho những đoạn đường liên bản và làm bừng sáng không gian rừng già vốn yên bình, tĩnh mịch. Hoa Boọc Píp nở liên tục, kéo dài cho đến hết tháng 5, khi nguồn nụ vơi dần.
Hoa Boọc Píp có rất nhiều tên gọi tùy theo cách định nghĩa của mỗi địa phương hay các nhà thực vật học: Rọc Rạch Lửa, Rà đẹt lửa, Đại khải... Tuy nhiên, với đồng bào người Thái, Khơ Mú, Ơ Đu ở miền Tây xứ Nghệ, tên gọi “Boọc Píp” mới là âm thanh thân thương và gần gũi nhất. Tên gọi này bắt nguồn từ chính trò chơi dân gian của những đứa trẻ vùng cao.
Theo lời kể của những già làng tại nhiều bản làng thuộc các xã Nga My, Yên Hòa, Bình Chuẩn, Lượng Minh, Tương Dương, Mỹ Lý, Nhôn Mai (tỉnh Nghệ An), “Boọc” trong tiếng Thái có nghĩa là hoa. “Píp” là hành động của con người khi bóp mạnh cho hoa vỡ. Ngày trước, khi đời sống còn gắn chặt với rừng già, dưới những gốc cây Boọc Píp lâu năm ở đầu bản, bên hiên nhà rụng đầy cánh hoa, các bà, các mẹ thường ngồi thêu thùa, may vá, lũ trẻ lại tíu tít nhặt những bông hoa vừa rơi rụng khỏi cành để chơi trò bóp hoa. Cấu tạo của hoa Boọc Píp khá đặc biệt: hình ống như chiếc chuông nhỏ, dài có kích thước như ngón tay người lớn, cánh hoa dày và dai. Do đó, lũ trẻ thường dùng hai tay bịt kín hai đầu bông hoa rồi bóp mạnh (Píp), tạo nên tiếng nổ nhẹ, giòn tan, khá vui tai. Tiếng nổ ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ dân bản, trở thành một phần ký ức không thể tách rời của tuổi thơ miền sơn cước.
Không chỉ là hoa mang sắc diện mới, tô điểm cho đại ngàn, bản làng, “thắp sáng” những đoạn sông Nậm Nơn, Nậm Mộ, sông Lam… khi hoa Boọc Píp đua nở cũng như một lời hẹn ước của đại ngàn, nhắc nhở con người về sự tuần hoàn của thời gian và sự hào phóng của mẹ thiên nhiên.
Bà Bùi Thị Thoa, bản Na Kho, xã Nga My, tỉnh Nghệ An cho biết: Với đồng bào dân tộc Thái sinh sống bao đời ở các bản làng vùng đệm giữa đại ngàn Pù Huống như Na Kho, Na Ngân, Xốp Kho... mỗi khi thấy hoa Boọc Píp nở trên con đường lên nương, khoe sắc vàng bên khe suối Nậm Ngân là dân bản biết mùa hè đã về, đại ngàn rừng già Pù Huống sẽ nhanh chóng lao xao bởi tiếng chim tú hú gọi bầy, báo hiệu cho dân bản vào mùa đi thu hái măng, nấm mối trong rừng. Năm nào, hoa Boọc Píp nở sớm, nở nhiều thì mùa hè cũng đến sớm và nắng nóng cũng sẽ gay gắt hơn. Từ đó, dân bản chủ động hơn trong việc chăm sóc, cấy hái trên nương rẫy.
 |
| Không chỉ là một loài hoa để ngắm hay để chơi, Boọc Píp từ bao đời nay đã đi sâu vào văn hóa ẩm thực của người miền núi. |
| Ảnh minh họa: Xuân Tiến - TTXVN |
* “Vị hạnh phúc” trong bát canh thanh mát giữa nắng ngàn
Không chỉ là một loài hoa để ngắm hay để chơi, Boọc Píp từ bao đời nay đã đi sâu vào văn hóa ẩm thực của người miền núi. Từ giữa tháng 3 trở đi, khi cái nắng miền núi, vùng cao, biên viễn bắt đầu trở nên hanh hao, gắt gỏng, cũng là lúc món canh hoa Boọc Píp xuất hiện thường xuyên hơn trong mâm cơm của mỗi gia đình, nhất là đối với đồng bào Thái, Khơ Mú, Ơ Đu...
Theo bà Bùi Thị Thoa, bản Na Kho, xã Nga My, hoa Boọc Píp là một loại nguyên liệu tự nhiên, rất sạch, lành tính và khi nấu canh hay xào với thịt thì mang hương vị đặc trưng không thể trộn lẫn. Với đồng bào Thái miền Tây tỉnh Nghệ An, cách chế biến hoa Boọc Píp phổ biến nhất là nấu canh. Để có được bát canh ngon, người dân thường chọn những bông hoa tươi vừa rụng hoặc hái trực tiếp trên cành thấp. Thời điểm thu hái hoa thường vào buổi sáng hoặc buổi trưa. Hoa sau khi hái được nhặt sạch, bỏ cuống, rửa nhẹ nhàng để tránh làm dập cánh. Món canh “đúng điệu, chuẩn vị” nhất của người Thái là nấu hoa Boọc Píp cùng lá lốt rừng hoặc các loại rau rừng khác. Cầu kỳ và dụng công hơn cho món canh là có thêm ít cá suối. Sự kết hợp giữa vị nồng ấm của lá lốt, vị thanh khiết của hoa Boọc Píp và mùi thơm của cá suối tạo nên một dư vị vô cùng độc đáo.
Thưởng thức bát canh hoa Boọc Píp là một trải nghiệm vị giác đầy thú vị. Lần đầu nếm thử, thực khách sẽ cảm nhận được vị nhặng đắng nhẹ nơi đầu lưỡi. Cái vị đắng ấy không gắt mà thanh, thoảng nhẹ gợi liên tưởng đến vị đắng của mướp đắng rừng. Thế nhưng, khi nhai từ từ, vị đắng ấy nhanh chóng tan biến, nhường chỗ cho vị ngọt hậu thanh thoát, đậm đà thấm sâu vào cổ họng.
Chính sự chuyển biến kỳ diệu từ đắng sang ngọt này mà người Thái còn ưu ái gọi Boọc Píp là “Hoa hạnh phúc”. Họ quan niệm rằng, trong cuộc sống, để chạm tay đến hạnh phúc (vị ngọt hậu), con người ta phải kiên trì đi qua những gian nan, thử thách (vị đắng ban đầu). Bát canh đơn sơ của dân bản vì thế mà mang theo cả một triết lý nhân sinh sâu sắc, dạy con người biết trân trọng những thành quả sau quá trình lao động mệt mài.
Bên cạnh giá trị ẩm thực, hoa Boọc Píp còn là một vị thuốc quý trong dân gian. Theo kinh nghiệm của đồng bào, món canh này rất tốt cho hệ tiêu hóa, có khả năng hỗ trợ chữa các bệnh về đại tràng và đường ruột. Đặc biệt, đối với những người đàn ông vùng cao thường xuyên giao lưu rượu cần, canh hoa Boọc Píp có chức năng giải rượu rất tốt, giúp cơ thể nhanh chóng phục hồi, tỉnh táo sau những cuộc vui.
Ngày nay, khi xu hướng tìm về với thiên nhiên và những giá trị bản địa lên ngôi, hoa Boọc Píp không còn bó hẹp trong những gian bếp của người dân bản địa. Nó đã trở thành một nét hấp dẫn du khách khi đến với miền Tây Nghệ An trong dịp tháng 3 đến tháng 5. Nhiều gia đình đồng bào Thái làm du lịch cộng đồng đã đưa danh mục canh hoa Boọc Píp vào thực đơn tiếp đón khách phương xa. Ngồi trong một nếp nhà sàn truyền thống, nghe tiếng chim tu hú gọi mùa và thưởng thức bát canh “hạnh phúc” giữa cái nắng tháng 3, ta mới cảm nhận hết được vẻ đẹp bình dị mà kiên cường của vùng đất và con người nơi đây.
Ông Võ Minh Sơn, Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Pù Huống (tỉnh Nghệ An) cho biết, khu bảo tồn có diện tích gần 46.500 ha, là một trong 3 khu rừng đặc dụng nằm trong vùng lõi khu dự trữ sinh quyển thế giới phía Tây tỉnh Nghệ An, được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào tháng 9/2007. Đây là hành lang xanh kết nối với Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt tạo nên sự liên tục về môi trường và sinh cảnh. Trong đại ngàn Pù Huống, trên các tuyến đường tuần tra, kiểm soát bảo vệ rừng của các Trạm kiểm lâm xuất hiện rất nhiều cây hoa Boọc Píp mọc tự nhiên, có tuổi đời hàng chục năm, cao từ hơn 3m đến gần 10m. Boọc Píp là loài cây đã được đề xuất xếp vào danh mục cây cảnh quan và bóng mát.
Ông Nguyễn Tống Phi, Trạm trưởng Trạm quản lý, bảo vệ rừng Bình Chuẩn (Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống) chia sẻ, trong những chuyến tuần tra, bảo vệ rừng, đi đặt bẫy ảnh kéo dài nhiều ngày trong đại ngàn, khi nhìn hoa Boọc Píp, anh em trong tổ công tác thường dừng chân nghỉ ngơi, tiếp thêm sức lực. Đồng thời hái một ít hoa cùng với các loại rau rừng khác như lá lốt, rau dớn để chế biến thành món canh cho bữa cơm trưa, chiều. Hoa Boọc Píp sẵn có trong rừng, dễ kiếm tìm, dễ chế biến đã giúp lực lượng kiểm lâm “an tâm” về công tác an ninh thực phẩm, kéo dài thêm những chuyến tuần tra, đảm bảo bảo vệ rừng tận gốc./.
