Những âm thanh ấy không chỉ báo hiệu nhịp sản xuất của một làng nghề mà còn gợi nhắc câu chuyện về sức lao động, tài hoa và sự tiếp nối của các thế hệ người thợ. Qua bao thăng trầm, nghề rèn đã trở thành một phần ký ức, nếp sống và bản sắc văn hóa của vùng quê này.
![]() |
| Thợ đang gia công chế tác ở cơ sở sản xuất rèn của anh Trần Văn Cường tại làng rèn Bàn Mạch. |
| Ảnh: Nguyễn Trọng Lịch - TTXVN |
*Ngọn lửa từ ký ức làng quê
Đến làng rèn Bàn Mạch những ngày này, khắp thôn xóm đều có thể bắt gặp những kiện sắt, thép nguyên liệu và các sản phẩm cơ khí mới hoàn thiện được xếp thành từng hàng tại sân, xưởng của các gia đình. Tiếng búa rèn, tiếng kim loại va chạm cùng ánh lửa bùng lên từ những lò rèn đã hòa vào đời sống thường nhật, trở thành âm thanh thân thuộc qua nhiều thế hệ.
Theo UBND xã Vĩnh Phú, làng rèn Bàn Mạch đã được UBND tỉnh Vĩnh Phúc (cũ) công nhận làng nghề truyền thống năm 2006. Đây là nghề có từ lâu đời, được các thế hệ cha ông truyền lại. Những năm gần đây, làng rèn Bàn Mạch phát triển mạnh, có thời điểm lên tới 600–650 hộ làm nghề, chiếm gần 70% tổng số hộ trong thôn.
Anh Trần Xuân Thao, Trưởng thôn Bàn Mạch cho hay, bên cạnh những thuận lợi về thị trường, làng rèn đang phải đối mặt với sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ các sản phẩm cơ khí sản xuất công nghiệp và hàng nhập khẩu. Với lợi thế sản xuất hàng loạt, mẫu mã đa dạng, giá thành cạnh tranh và mạng lưới phân phối rộng khắp, những sản phẩm này tạo ra không ít thách thức đối với các cơ sở sản xuất quy mô hộ gia đình. Trước tình hình đó, người thợ Bàn Mạch phải tìm cách nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, tiết giảm chi phí nhưng vẫn giữ được những bí quyết rèn thủ công. Đây không chỉ là bài toán duy trì sinh kế mà còn là thử thách trong hành trình bảo vệ thương hiệu và gìn giữ bản sắc làng nghề.
Theo anh Thao, hiện nay, thôn Bàn Mạch vẫn duy trì hơn 400 hộ làm nghề rèn. Toàn thôn còn thu hút hàng trăm lao động tham gia các hoạt động phụ trợ như cung cấp nguyên liệu, kinh doanh phôi thép và tiêu thụ sản phẩm rèn tại địa phương cũng như một số tỉnh, thành phố khác. Người lao động có tay nghề khá đạt mức thu nhập từ 300.000–500.000 đồng/người/ngày.
Ông Nguyễn Văn Quế, người đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề rèn tại thôn Bàn Mạch cho biết, sản phẩm chủ lực của làng nghề là các công cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp và đồ dùng gia đình như dao, đục, cuốc, thuổng, búa, rìu, bản lề, liềm, kéo... Những sản phẩm này không chỉ được tiêu thụ rộng rãi tại nhiều tỉnh, thành phố trong nước mà còn được xuất khẩu sang một số nước lân cận. Hoạt động sản xuất ngày càng phát triển, biến nhiều khu vực trong thôn thành những xưởng cơ khí nhộn nhịp với các mặt hàng phong phú, đa dạng.
Sản phẩm rèn Bàn Mạch từ lâu đã tạo dựng được chỗ đứng riêng nhờ độ bền, độ sắc bén và khả năng đáp ứng những công việc đòi hỏi cường độ sử dụng cao. Đặc biệt, tại các cơ sở giết mổ gia súc, gia cầm, những người làm nghề nấu cỗ, các đầu bếp và thợ chính tại những bếp ăn lớn, dao thái, dao chặt của làng rèn truyền thống vẫn được nhiều người tin dùng. Với các nhóm chuyên nấu cỗ phục vụ cưới hỏi, lễ hội và sự kiện ở các vùng quê, những con dao sắc, chắc tay, chịu lực tốt gần như là vật dụng không thể thiếu. Sự lựa chọn ấy chính là minh chứng cho uy tín, chất lượng và giá trị riêng của sản phẩm được tôi luyện từ bàn tay người thợ Bàn Mạch.
*Máy móc tiếp sức, người thợ giữ bí quyết nghề
![]() |
| Thợ đang gia công dao ở cơ sở sản xuất rèn của anh Lê Như Hiển tại làng rèn Bàn Mạch. |
| Ảnh: Nguyễn Trọng Lịch - TTXVN |
Những năm gần đây, các hộ làm nghề rèn ở Bàn Mạch ngày càng chú trọng đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất. Toàn làng hiện có hơn 500 máy búa, máy đột dập cùng hàng trăm máy nung phôi sắt, thép. Nhờ đó, năng lực gia công tăng lên nhiều lần so với phương thức thủ công, đồng thời giảm đáng kể sức lao động. Bên cạnh các kênh quảng bá, tiêu thụ truyền thống, người dân trong thôn còn chủ động đưa sản phẩm lên các nền tảng số, từng bước mở rộng thị trường.
Anh Lê Như Hiển, chủ một cơ sở sản xuất, kinh doanh các sản phẩm rèn tại Bàn Mạch chia sẻ, vào thời điểm cao điểm, cơ sở của anh thu hút từ 15–20 lao động. Sản phẩm làm ra được thị trường đón nhận và tiêu thụ thuận lợi. Trong quá trình sản xuất, anh luôn đặt mục tiêu tạo ra những mặt hàng có chất lượng tốt, đủ sức cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp, từng bước mở rộng thị trường, góp phần phát huy giá trị nghề truyền thống do cha ông để lại. Theo anh, đó cũng là cách gìn giữ nét văn hóa nghề của quê hương. Dù đã mạnh dạn đầu tư máy móc để nâng cao năng suất, những công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao, nhất là tôi luyện và tạo độ sắc bén cho sản phẩm, vẫn cần dựa vào kinh nghiệm, bí quyết của những người thợ lâu năm.
Anh Trần Văn Cường, chủ một cơ sở rèn tại thôn Bàn Mạch, hiện duy trì từ 7–8 lao động, chủ yếu là người thân trong dòng họ. Anh cho rằng, dù các gia đình, cơ sở sản xuất đã đầu tư trang thiết bị và lò nung hiện đại, kinh nghiệm xử lý nhiệt, tôi luyện kim loại, đặc biệt đối với các sản phẩm cắt gọt, vẫn là yếu tố quyết định độ sắc bén và độ bền của sản phẩm.
Với người dân Bàn Mạch, nghề rèn không chỉ là kế sinh nhai mà còn góp phần hình thành nếp sống và cốt cách của cả cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, nhịp búa bên lò lửa đã hun đúc ở người thợ đức tính cần cù, bền bỉ, chịu khó và sự tỉ mỉ trong lao động. Trong mỗi gia đình, nghề được trao truyền từ cha sang con, từ người đi trước đến lớp trẻ, tạo nên sự gắn bó giữa các thế hệ. Những lò rèn liền kề, những người thợ có thâm niên nghề, nghệ nhân cùng chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau trong sản xuất đã vun đắp tình làng nghĩa xóm và bản sắc riêng của một miền quê trọng nghề, yêu nghề.
Nghề rèn đòi hỏi người thợ không chỉ có sức khỏe mà còn phải sở hữu đôi tay khéo léo, sự tinh tế và kinh nghiệm lâu năm trong xử lý kim loại. Dù máy móc ngày càng được ứng dụng rộng rãi, những công đoạn quan trọng như tôi luyện, tạo độ sắc bén và độ bền cho dao, kéo vẫn cần đến kỹ thuật thủ công cùng bí quyết của người thợ giỏi, người làm nghề có kinh nghiệm.
Nhằm hỗ trợ làng nghề phát triển, chính quyền địa phương đã tạo điều kiện về vốn, mặt bằng và trao đổi kinh nghiệm sản xuất. Hiện nay, nhiều hộ mở rộng sản xuất đã có mặt bằng ở khu đất mới. Đặc biệt, từ năm 2023, Bàn Mạch được lựa chọn xây dựng thiết chế Làng văn hóa kiểu mẫu, mở thêm cơ hội kết hợp phát triển nghề truyền thống với du lịch và phát huy giá trị văn hóa địa phương.
Giữa dòng chảy không ngừng của cuộc sống hiện đại, những lò rèn đỏ lửa ở Bàn Mạch vẫn bền bỉ gìn giữ mạch nguồn văn hóa quê hương. Tiếng búa vang trên đe không chỉ tạo nên những sản phẩm hữu ích mà còn ngân lên âm hưởng của truyền thống, tình yêu nghề và sự tiếp nối giữa các thế hệ. Giữ lửa nghề hôm nay cũng chính là giữ hồn làng, gìn giữ một nét đẹp văn hóa lao động Việt Nam cho mai sau./.


