Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực quan trọng của phát triển, việc kết nối, phát huy nguồn lực trí tuệ người Việt Nam ở nước ngoài, nhất là đội ngũ chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết. Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đã mở ra định hướng mới, từ vận động, tập hợp sang đồng hành, kiến tạo cơ chế, từng bước hình thành các mạng lưới kết nối nguồn lực trí thức Việt Nam trên toàn cầu với nhu cầu phát triển của đất nước.
 |
| Kỹ sư hàng không Trần Thắng (đầu tiên, bên trái) tham dự Đại hội Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tháng 01/2026. |
| Ảnh: TTXVN phát |
* Thể chế hóa vai trò của các chuyên gia
Trên cơ sở thành lập và phát triển Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam toàn cầu, ông Nguyễn Phú Bình, Phó Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Quỹ NAFOSTED) cho biết, NAFOSTED được lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ giao làm đầu mối tiếp nhận các bài toán và kết nối chuyên gia trong quá trình triển khai các chương trình khoa học, công nghệ quốc gia. Từ mạng lưới AI hiện có, NAFOSTED sẽ phát triển thành một hệ thống quản lý các bài toán và mạng lưới chuyên gia khoa học là người Việt Nam ở nước ngoài, nhằm huy động nguồn lực này tham gia giải quyết những bài toán đất nước đang cần.
Theo ông Nguyễn Phú Bình, triển khai các công nghệ chiến lược cần bắt đầu từ những bài toán thực tiễn, thay vì chỉ đặt câu hỏi nghiên cứu vấn đề gì. Theo đó, cần xác định những vấn đề cần giải quyết nhằm nâng cao năng lực quốc gia, đồng thời phát triển năng lực của các nhóm nghiên cứu mạnh. Đây là cách tiếp cận theo hướng "tư duy ngược", xuất phát từ nhu cầu thực tế của các bộ, ngành, địa phương.
Trên cơ sở đó, các nhiệm vụ nghiên cứu được xác định, từng bước triển khai nghiên cứu, thử nghiệm và đưa vào ứng dụng, hướng tới khả năng cạnh tranh với các sản phẩm đang có trên thị trường. Vì vậy, đích đến của công nghệ chiến lược không chỉ là các công trình nghiên cứu hay mẫu thử nghiệm, mà là những sản phẩm có khả năng cạnh tranh tại thị trường trong nước và từng bước tiếp cận thị trường quốc tế.
Trong cách tiếp cận này, theo ông Nguyễn Phú Bình, vai trò của đội ngũ chuyên gia đặc biệt quan trọng. Với 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm công nghệ chiến lược, cần tiếp tục cụ thể hóa, phân tách các bài toán lớn thành những bài toán cụ thể, từ đó xác định các nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển phù hợp.
"Để thực hiện việc này, cần có những chuyên gia đóng vai trò "kiến trúc sư trưởng", tham gia thiết kế, xây dựng các bài toán công nghệ. Đội ngũ này sẽ hỗ trợ Bộ Khoa học và Công nghệ, các bộ, ngành và địa phương chuyển hóa các bài toán công nghệ lớn thành những bài toán cụ thể hơn, đồng thời hình thành các cụm, chuỗi công nghệ trong quá trình triển khai", Phó Giám đốc Quỹ NAFOSTED nhấn mạnh.
 |
| Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp đại diện Mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA). |
| Ảnh: Thống Nhất – TTXVN |
Để những mạng lưới chuyên gia không chỉ dừng ở kết nối mà tham gia thực chất vào quá trình giải quyết các bài toán khoa học, công nghệ, ông Nguyễn Phú Bình cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế huy động và sử dụng chuyên gia. Theo đó, cần thể chế hóa vai trò của các chuyên gia, đặc biệt là các chuyên gia nòng cốt, trong quá trình triển khai nhiệm vụ khoa học và công nghệ; xây dựng các hợp đồng khung và cơ chế huy động chuyên gia tham gia thường xuyên vào các nhiệm vụ, thay vì thực hiện theo từng vụ việc.
Ông Nguyễn Phú Bình đề xuất, cần xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, trong đó có chính sách thù lao thỏa đáng cho các nhà khoa học, tạo điều kiện để thu hút, huy động nguồn lực chất lượng cao trong nước và quốc tế.
Bên cạnh thù lao phù hợp, quá trình thu hút nhân tài còn cần làm rõ vấn đề sở hữu trí tuệ và bảo mật trong quá trình thực hiện; xây dựng cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích trong quá trình triển khai. Việc xây dựng nền tảng chuyên gia và ngân hàng các bài toán lớn cũng đóng vai trò quan trọng để kết nối chuyên gia phù hợp, "đúng người, đúng việc".
* Xác định đúng "đề bài" cho chuyên gia
Từ thực tiễn xây dựng và vận hành mạng lưới chuyên gia, theo bà Nguyễn Thị Ngọc Dung, Chánh văn phòng Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, Phó Chủ tịch Thường trực Mạng lưới Chuyên gia dữ liệu toàn cầu (VDEN), một trong những bài học quan trọng là mục tiêu của mạng lưới phải đủ lớn để tạo động lực quy tụ chuyên gia. Việc lựa chọn chuyên gia cần chú trọng chất lượng, không đặt nặng số lượng; đồng thời xây dựng niềm tin và không hành chính hóa hoạt động của cộng đồng chuyên gia, trên cơ sở tự nguyện.
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Dung, niềm tin là yếu tố đặc biệt quan trọng để các chuyên gia trở về nước làm việc và gắn bó lâu dài. Bên cạnh đó, hoạt động của chuyên gia phải gắn với những bài toán thực tế, có những vấn đề cụ thể để tham gia giải quyết, phát huy năng lực chuyên môn.
Bên cạnh việc xác định đúng "đề bài", bà Nguyễn Thị Ngọc Dung cho rằng đội ngũ điều phối là yếu tố then chốt quyết định khả năng duy trì và phát triển mạng lưới. Người điều phối cần có năng lực chuyên môn, tính chuyên nghiệp và hiểu bản chất của hoạt động nghiên cứu khoa học, thay vì chỉ thực hiện theo mệnh lệnh hành chính, theo nhiệm kỳ hoặc phục vụ một sự kiện cụ thể.
Do đó, bà Nguyễn Thị Ngọc Dung đề xuất tăng cường kết nối, liên thông các mạng lưới chuyên gia theo hướng "network of networks" (mạng lưới liên kết các mạng lưới), tránh tình trạng mỗi mạng lưới hoạt động riêng rẽ, thiếu chia sẻ và phối hợp; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài, tạo nền tảng để kết nối và huy động nguồn lực phù hợp với từng lĩnh vực, nhu cầu cụ thể. Đây cũng là cơ sở để tăng cường kết nối cung - cầu, trong đó tổng hợp, xác định rõ nhu cầu và những bài toán thực tế của các địa phương, ngành, doanh nghiệp.
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Dung, cần hoàn thiện cơ chế để chuyên gia tham gia phản biện chính sách, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ. Khi có "đề bài" cụ thể, phù hợp, chuyên gia mới có thể phát huy hiệu quả năng lực để tìm kiếm giải pháp; ngược lại, những đề bài chung chung hoặc chưa phù hợp có thể làm giảm động lực tham gia của chuyên gia.
* Xây dựng nền tảng kết nối
 |
| Chị Trần Ngọc Thảo Sophie (đeo kính) trong chuyến thăm đảo Trường Sa cùng đoàn kiều bào các nước. |
| Ảnh minh họa: TTXVN phát |
Về vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng cho biết, Nghị quyết số 23-NQ/TW nêu rất nhiều giải pháp, nhóm giải pháp cụ thể và giao nhiệm vụ cho từng bộ, ngành, địa phương. Trong đó, Nghị quyết nhấn mạnh rất mạnh việc đồng hành, kiến tạo không gian, môi trường và các điều kiện để người Việt Nam ở nước ngoài cùng tham gia vào hành trình chung của đất nước trong xây dựng, hội nhập và phát triển.
Điều quan trọng là làm sao phát huy được nguồn lực, tiềm lực của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt là tiềm lực về tri thức, chất xám, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo - Thứ trưởng đặt vấn đề.
Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài hiện có khoảng 6,5 triệu người tại hơn 130 quốc gia, vùng lãnh thổ; trong đó khoảng 650.000 người có trình độ từ đại học trở lên. Những năm gần đây, nhiều mạng lưới chuyên gia, trí thức đã được hình thành, với gần 2.000 thành viên; 5 mạng lưới đổi mới sáng tạo và chuyên gia trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, an ninh mạng, hàng không, vũ trụ và máy bay không người lái; đồng thời kết nối khoảng 50 hội chuyên gia, trí thức tại các nước.
Tuy nhiên, tiềm năng của đội ngũ chuyên gia, trí thức người Việt Nam ở nước ngoài chưa được phát huy tối đa, chưa tạo được đầy đủ không gian, môi trường và điều kiện để đội ngũ này đóng góp, cống hiến.
Qua các cuộc gặp của lãnh đạo cấp cao của Việt Nam với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó có các chuyên gia, trí thức, đều có nguyện vọng, khát khao được đóng góp và cống hiến cho đất nước. Nhiều ý kiến rất tâm huyết khiến chia sẻ rằng, chế độ đãi ngộ là một phần, nhưng điều họ cần hơn là một môi trường để có thể đóng góp nhiều hơn. Đó không chỉ là tiền lương hay các chế độ đãi ngộ, mà còn là một môi trường làm việc lành mạnh, sự cạnh tranh công bằng và cơ hội được trao quyền nhiều hơn.
Thứ trưởng Lê Thị Thu Hằng nhấn mạnh, cần nghiên cứu xây dựng nền tảng kết nối nguồn lực chuyên gia, trí thức người Việt Nam ở nước ngoài với nhu cầu trong nước. Theo Thứ trưởng, hiện đang xây dựng cơ sở dữ liệu về người Việt Nam ở nước ngoài; trước mắt có thể triển khai cơ sở dữ liệu về chuyên gia, trí thức, đồng thời nghiên cứu tên gọi, mô hình tổ chức và phương thức vận hành phù hợp cho nền tảng kết nối này.
Việc hình thành các mạng lưới chuyên gia hoạt động thực chất, gắn với những bài toán cụ thể của đất nước, qua đó kết nối nguồn lực trí thức Việt Nam trên toàn cầu với nhu cầu phát triển trong nước, sẽ là một hướng quan trọng để cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 23-NQ/TW về phát huy nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài./.
