Văn hóa an toàn – Đặt hàng đầu trong phát triển điện hạt nhân

Trong bối cảnh diễn biến giữa các nước căng thẳng, thị trường dầu khí và năng lượng toàn cầu đang bước vào giai đoạn biến động khó kiểm soát, khiến nhiều quốc gia trên thế giới nhìn lại chiến lược năng lượng và điện hạt nhân đã khẳng định vai trò lớn, không chỉ ở câu chuyện sử dụng công nghệ hay giảm phát thải, mà còn ở vấn đề an ninh năng lượng và văn hóa an toàn.

Cán bộ Viện Nghiên cứu hạt nhân (tỉnh Lâm Đồng) giới thiệu về hoạt động của lò phản ứng hạt nhân

Ảnh tư liệu: Nguyễn Dũng - TTXVN

* Văn hóa an toàn - Ưu tiên hàng đầu

Ông Đinh Ngọc Quang, Chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử và an toàn bức xạ nhấn mạnh: Văn hóa an toàn là việc xây dựng một hệ thống đề cao vai trò của tổ chức và con người, đặc biệt là lãnh đạo để nâng cao nhận thức của người lao động từ ý thức tuân thủ pháp luật đến hành vi và thói quen ứng xử phù hợp với yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân. Văn hóa an toàn được phát triển theo ba giai đoạn từ thấp đến cao: Giai đoạn - An toàn trên cơ sở luật pháp và quy định; Giai đoạn - An toàn trở thành mục tiêu của tổ chức và Giai đoạn - An toàn luôn luôn có thể được tăng cường.

Để xây dựng, củng cố và duy trì văn hóa an toàn, điều quan trọng nhất đối với cá nhân, đặc biệt là các cấp lãnh đạo và quản lý là nhận thức đúng tầm quan trọng của văn hóa an toàn đối với sự tồn tại và phát triển. Cùng với văn hóa an toàn, mọi người sẽ nhận thức về sự phát triển của an toàn từ quan điểm thuần túy kỹ thuật đến quan điểm xã hội – kỹ thuật – văn hóa. Thực tế đã chứng minh, ở đâu văn hóa an toàn bị buông lỏng thì việc xảy ra tai nạn bức xạ, tai nạn hạt nhân chỉ còn là vấn đề thời gian. Các tai nạn hạt nhân Three Miles Island (Hoa Kỳ), Chernobyl (Ucraina), Tokai-Mura, Mihama (Nhật Bản)… hay các tai nạn thất lạc nguồn phóng xạ ở Việt Nam đều có nguyên nhân liên quan đến tổ chức, con người và văn hóa an toàn.

Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) định nghĩa “Văn hóa an toàn là một tập hợp các đặc điểm và thái độ của tổ chức và cá nhân được thiết lập để các tổ chức và cá nhân đó chú trọng đến các vấn đề bảo đảm an toàn hạt nhân như là một ưu tiên hàng đầu”. Điều này đã được nêu tại Khoản 33, Điều 4 trong Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) năm 2025 “Văn hóa an toàn là hệ thống chuẩn mực, quy tắc và hành vi được hình thành và phát triển của tổ chức, cá nhân nhằm bảo đảm an toàn bức xạ và an toàn hạt nhân luôn được đặt lên hàng đầu".

Chiều 3/4/2025, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Hải cùng Đoàn công tác của Quốc hội đã đến thăm, làm việc với lãnh đạo và các nhà khoa học Viện Nghiên cứu Hạt nhân

Ảnh tư liệu : TTXVN phát

Chuyên gia Đinh Ngọc Quang nhấn mạnh: Trong công nghiệp hạt nhân, an toàn phải là vấn đề được ưu tiên số một (safety first) và người lao động trong công nghiệp hạt nhân phải được trang bị tác phong công nghiệp cao với sự tự giác tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật lao động và quy trình làm việc đến từng chi tiết nhỏ. Qua công tác thanh tra, kiểm tra các cơ sở bức xạ, vẫn còn một số tồn tại liên quan đến văn hóa an toàn bởi người lao động còn chủ quan với sức khỏe và tính mạng của bản thân và cộng đồng thì tai nạn hạt nhân xảy ra là điều không tránh khỏi.

Ông Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam khẳng định: Điều quan trọng nhất đối với ngành hạt nhân không nằm ở tốc độ phát triển công nghệ, mà ở văn hóa an toàn. Vì vậy, phải đảm bảo những người làm hạt nhân thực sự hiểu và cảm nhận được văn hóa an toàn từ trong tim bởi nếu chỉ tiếp cận qua tài liệu, thông tin thì chưa cảm nhận được điều đó. Thực tế những người thực sự làm việc trong môi trường hạt nhân mới hiểu rằng an toàn là số một, không có ngoại lệ.

* An toàn phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ

Viện trưởng Trần Chí Thành nhấn mạnh: Khác với các nguồn nhiên liệu hóa thạch phụ thuộc vào chuỗi cung ứng ngắn hạn và biến động giá quốc tế, điện hạt nhân mang tính ổn định dài hạn, nhiên liệu hạt nhân có thể được dự trữ trong thời gian dài, giảm rủi ro đứt gãy nguồn cung. Vì vậy, điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia đưa trở lại trong chiến lược Net Zero và chuyển dịch năng lượng.

Liên quan tới chương trình điện hạt nhân Việt Nam, ông Trần Chí Thành cho biết: Việt Nam đã có bước tiến quan trọng khi Hiệp định liên Chính phủ về phát triển điện hạt nhân được ký trong chuyến thăm Liên bang Nga của nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính hồi tháng 3/2026. Theo đó, Việt Nam dự kiến triển khai công nghệ lò VVER với hai tổ máy công suất lớn và đang trình Quốc hội phê chuẩn. Tuy nhiên, đây mới chỉ là bước khởi đầu của một quá trình bởi "còn rất nhiều nhiệm vụ phải làm”. Đặc biệt việc cập nhật hồ sơ địa điểm là “một trong những khâu đầu tiên nhưng mất nhiều thời gian nhất”.

Vùng đất dự kiến xây dựng nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 trước đây ở thôn Thái An (xã Vĩnh Hải).

Ảnh tư liệu: Công Thử/TTXVN

Theo các chuyên gia năng lượng, theo quy định, các dữ liệu địa chất và địa vật lý tại khu vực dự kiến xây dựng phải được khảo sát và cập nhật lại bởi nhiều bộ dữ liệu cũ hiện đã quá thời hạn sử dụng cho đánh giá an toàn hạt nhân và đó là lý do phải làm lại nghiên cứu, cập nhật báo cáo và xây dựng báo cáo địa điểm toàn bộ”.

Song song với chương trình điện hạt nhân quy mô lớn, Việt Nam cũng bắt đầu nghiên cứu về điện hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR). Công nghệ này có công suất nhỏ hơn các nhà máy điện hạt nhân truyền thống, thời gian xây dựng ngắn hơn và được kỳ vọng linh hoạt hơn trong triển khai. SMR là một trong những công nghệ được nhiều nước quan tâm và đã trở thành xu thế, bắt đầu được triển khai trong khu vực. Hiện nay, Việt Nam vẫn chưa có một chương trình quốc gia riêng cho SMR nhưng chủ trương phát triển điện hạt nhân quy mô linh hoạt đã bắt đầu được đưa vào nhiều văn kiện chiến lược của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết 70-NQ/TWcủa Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã nhấn mạnh xây dựng Chương trình phát triển điện hạt nhân theo các quy mô linh hoạt và các nhà máy điện hạt nhân lắp ráp module nhỏ; đẩy mạnh đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ năng lượng nguyên tử, từng bước làm chủ công nghệ điện hạt nhân, bao gồm công nghệ lò phản ứng hạt nhân; lựa chọn công nghệ tiên tiến, phù hợp với điều kiện của Việt Nam, bảo đảm an ninh, an toàn tuyệt đối và tối ưu hóa hiệu quả tổng thể về kinh tế – xã hội.

Kết luận số 227 ngày 22/12/2025 của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu “nghiên cứu, phát triển công nghệ lò phản ứng module nhỏ và lò phản ứng tiên tiến thế hệ IV”. Vì vậy, nNgoài SMR, ông Trần Chí Thành cũng đề cập tới Micro Modular Reactor (MMR) – dạng lò phản ứng siêu nhỏ có công suất dưới 10 MWe – hiện cũng đang được nhiều nước nghiên cứu cho các ứng dụng chuyên biệt.

Cũng theo Viện trưởng Trần Chí Thành: Phần lớn SMR sử dụng nhiên liệu độ làm giàu cao (HALEU) hoặc các loại nhiên liệu đặc biệt chưa phổ biến trên thị trường nên các vấn đề về đảm bảo nguồn nhiên liệu, độ bền vật liệu trong điều kiện nhiệt độ và bức xạ cao kéo dài là như yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn hạt nhân bởi an toàn là số một, không có ngoại lệ./.