 |
| Lò Chúc Chi (thứ 2 từ phải qua) đang cùng với bạn bè livestream, quảng cáo trên các nền tảng xã hội để giới thiệu bán sản phẩm bánh khẩu xen, chí chọp. |
| Ảnh: Phan Quân - TTXVN |
Không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn nghề truyền thống, cô gái trẻ Lò Chúc Chi (sinh năm 2003, người dân tộc Thái ở phường Mường Lay, tỉnh Điện Biên) đã chọn con đường khó hơn, đó là khởi nghiệp từ chính di sản văn hóa của dân tộc mình. Chính hành trình đưa bánh khẩu xén, chí chọp trở thành sản phẩm OCOP ba sao đã khẳng định vai trò, bản lĩnh và khát vọng vươn lên của phụ nữ, thanh niên dân tộc thiểu số nơi vùng cao Điện Biên. Năm 2025, Chúc Chi là một trong 36 gương thanh niên dân tộc thiểu số tiêu biểu được Trung ương Đoàn tuyên dương.
Khát vọng lập thân, lập nghiệp
Lò Chúc Chi sinh ra và lớn lên ở phường Mường Lay, nằm bên lòng hồ thủy điện Sơn La thơ mộng, với đa số là đồng bào dân tộc Thái trắng sinh sống. Từ bao đời nay, cùng với nhà sàn, trang phục truyền thống và các điệu xòe thì bánh khẩu xén, bánh chí chọp cũng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa ẩm thực của người Thái trắng nơi đây.
Bánh khẩu xén, chí chọp thường được làm vào khoảng từ tháng 10 đến tháng 12 âm lịch để phục vụ nhu cầu Tết. Khi Xuân về, khắp các bản của phường Mường Lay lại rộn ràng tiếng chày giã bột, các bà, các chị quây quần cùng nhau làm bánh. Với người Thái trắng, trong mâm cỗ ngày Tết, bánh khẩu xén và chí chọp là món không thể thiếu vì nó tượng trưng cho sự đủ đầy, sung túc.
Bánh khẩu xén làm từ gạo nếp hoặc sắn, sau khi xay thành bột, ngâm ủ vài tiếng cho bột mềm, rồi đưa vào chõ đồ. Khi bột chín thì cho thêm vừng, trứng gà ta, đường hoặc muối rồi đưa vào cối giã nhuyễn, sau đó dùng con lăn để dàn bánh thành miếng mỏng, phơi cho bánh se lại, rồi cắt theo hình thù tùy thích, sau đó đem hong gió hoặc phơi trong nắng nhẹ. Khẩu xén Mường Lay thường có bốn màu chủ đạo là trắng, đỏ, vàng và tím, tạo nên vẻ bắt mắt hấp dẫn. Bánh chí chọp được làm từ gạo nếp, đồ thành xôi. Khi xôi nguội đem cán mỏng, phơi khô, sau đó cho vào rán. Bánh chí chọp thường có 3 màu chính là trắng, tím và cam, đây là màu của gấc và lá nếp.
Từ nhỏ, Lò Chúc Chi đã được mẹ và bà nội dạy làm bánh khẩu xén, chí chọp vì thế mùi thơm của nếp nương, bột sắn, trứng gà, gấc, cẩm tím… đã trở nên quen thuộc không thể phải mờ trong ký ức của Chi. Lớn lên, chứng kiến nhiều chị em trong bản không có việc làm ổn định, thu nhập bấp bênh, cuộc sống còn nhiều vất vả, trong khi các chị em đều có tay nghề làm bánh khẩu xén, chí chọp rất khéo léo..., cô gái trẻ đã suy nghĩ về việc phải xây dựng thương hiệu bánh khẩu xén, chí chọp đặc sản của địa phương, góp phần tạo việc làm ổn định cho chị em lúc nông nhàn.
Năm 2022, với số vốn hơn 100 triệu đồng từ nguồn hỗ trợ của gia đình, Lò Chúc Chi bắt đầu khởi nghiệp với ba dòng sản phẩm chính gồm: Bánh khẩu xén sắn, khẩu xén gạo và chí chọp. Chi tâm sự, muốn khởi nghiệp thành công thì không thể chỉ dựa vào đam mê, mà cần trang bị kiến thức, kỹ năng và sự hiểu biết sâu sắc về thị trường. Bản thân chị cũng luôn tích cực tham gia các cuộc thi khởi nghiệp với mong muốn có thêm kiến thức, mở rộng mối quan hệ, tìm hiểu thị trường và tích lũy thêm kinh nghiệm cho hành trình khởi nghiệp của mình.
Năm 2023, tại Cuộc thi "Phụ nữ khởi nghiệp phát huy tài nguyên bản địa năm 2023" do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức, ý tưởng khởi nghiệp “Lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc qua sản phẩm bánh khẩu xén, khẩu chí chọp” của Chi đã được Ban Tổ chức đánh giá cao, đạt giải Ba cấp vùng và giải Khuyến khích toàn quốc. “Đây là nguồn động lực rất lớn, giúp tôi tự tin hơn và càng quyết tâm phát triển mô hình khởi nghiệp gắn với bản sắc văn hóa dân tộc”, Chi chia sẻ.
Cũng trong thời gian đó, Chi mạnh dạn thành lập Hợp tác xã Hoa Ban trắng, quy tụ nhiều chị em phụ nữ dân tộc Thái tại địa phương cùng nhau sản xuất bánh khẩu xén, chí chọp. Hợp tác xã do Chi làm Giám đốc đã tạo việc làm ổn định cho 6 hội viên với mức thu nhập từ 4 đến 5 triệu đồng/người/tháng. Để có nguồn nguyên liệu ổn định, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị để nâng cao chất lượng, Chi đã xây dựng mô hình liên kết sản xuất với hơn 33 hộ gia đình khác tại địa phương.
Từ món ăn truyền thống, chưa có thương hiệu, bao bì đơn giản bằng túi nilon, Chi đã mạnh dạn đầu tư trang thiết bị máy móc, đóng gói, cải tiến quy trình sản xuất, đổi mới mẫu mã, chú trọng việc đảm bảo vệ sinh, an toàn thực phẩm, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc rõ ràng và từng bước xây dựng thương hiệu riêng cho từng sản phẩm. Để quảng bá sản phẩm, Chi tích cực kết nối tiêu thụ sản phẩm thông qua mạng xã hội, tham gia trưng bày giới thiệu sản phẩm tại các hội chợ nông sản, sàn thương mại điện tử, giới thiệu sản phẩm truyền thống gắn liền với du lịch trải nghiệm làng nghề. Nhờ đó, bánh khẩu xén, chí chọp của Hợp tác xã do Chi làm chủ từng bước được thị trường biết đến và hiện nay đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với những cố gắng và nỗ lực không ngừng nghỉ trong việc nâng cao chất lượng, kiểm soát chặt chẽ khâu chế biến, năm 2024 cả ba sản phẩm chủ lực của Hợp tác xã Hoa Ban trắng đều đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Cũng trong năm 2024, nghề làm bánh khẩu xén, chí chọp ở phường Mường Lay đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm vinh dự mà còn động lực to lớn để bản thân Lò Chúc Chi nói riêng và người dân Mường Lay nói chung tiếp tục nỗ lực trên hành trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế.
Hiện nay, trung bình mỗi tháng, Hợp tác xã Hoa Ban trắng sản xuất và tiêu thụ hơn 500kg/sản phẩm, tạo việc làm ổn định cho 19 thành viên với thu nhập trung bình từ 5 đến 6 triệu đồng/người/tháng. Hiệu quả thiết thực của mô hình không chỉ góp phần phát triển kinh tế địa phương, mà còn khẳng định vai trò, vị thế của phụ nữ trong công cuộc khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo; từ đó thúc đẩy phong trào phụ nữ khởi nghiệp ngày càng sôi nổi, hiệu quả.
Bà Sìn Thị Ngoan, thành viên tích cực của Hợp tác xã Hoa Ban trắng cho biết, nếu như trước đây bánh khẩu xén, chí chọp chỉ làm trong các dịp lễ, Tết, thì từ khi tham gia vào Hợp tác xã, các thành viên đều được làm bánh quanh năm. Việc làm bánh không chỉ giúp chị em phụ nữ nơi đây có thêm thu nhập nâng cao đời sống mà còn góp phần quảng bá món ăn truyền thống của người Thái trắng Mường Lay đến đông đảo khách hàng trong và ngoài nước.
Nhận xét về Lò Chúc Chi, Chủ tịch UBND phường Mường Lay Nguyễn Đạt Long khẳng định, đây là cô gái giàu nghị lực, dám nghĩ dám làm, không chỉ là niềm tự hào của địa phương, Chi còn là nguồn cảm hứng để khích lệ thế hệ trẻ tiếp tục phấn đấu, khẳng định mình và đóng góp ngày càng nhiều hơn cho cộng đồng, cho đất nước.
Với những nỗ lực bền bỉ và kết quả đã đạt được, Lò Chúc Chi đã nhận nhiều Bằng khen, Giấy khen của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, UBND tỉnh Điện Biên và UBND phường Mường Lay. Đặc biệt, năm 2025, đoàn viên Lò Chúc Chi vinh dự là một trong 36 gương thanh niên dân tộc thiểu số tiêu biểu, được Trung ương Đoàn tuyên dương, khen thưởng./.
